RAY DALIO - BRIDGEWATER ASSOCIATES KURUCUSU
Münih Güvenlik Konferansı’nda, 1945 sonrası dünya düzeninin öldüğü çoğu lider tarafından ilan edildi ve bunun arkasındaki tablo, “Yıkım Altında” (Under Destruction) başlıklı 2026 Güvenlik Raporu’nda ortaya kondu. Daha spesifik olarak, Almanya Başbakanı Friedrich Merz, “On yıllardır süregelen dünya düzeni artık mevcut değil,” dedi ve bir “büyük güç siyaseti” döneminde olduğumuzu belirtti. Bu yeni dönemde özgürlüğün “artık bir veri olmadığını” açıkça ifade etti. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Merz’in değerlendirmesini yineledi ve Avrupa’nın önceki dünya düzenine bağlı eski güvenlik yapılarının var olmadığını, Avrupa’nın savaşa hazırlanması gerektiğini söyledi. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ise “eski dünya” geride kaldığı için “yeni bir jeopolitik çağda” olduğumuzu belirtti.
Bölüm 6: Dış Düzen ve Düzensizliğin Büyük Döngüsü
Benim ifademle; kuralların rafa kalktığı, “güçlü olanın haklı sayıldığı” ve devlerin çarpıştığı o büyük kaos dönemindeyiz: Büyük Döngü’nün 6’ncı aşaması.
İnsanlar arasındaki ilişkiler ile onları dizginleyen düzenler, ister sınırların içinde ister dışında olsun, temelde aynı çarklarla döner ve birbirinin içine geçer. Aslında, ülkeler arasında bugünkü gibi net çizilmiş ve karşılıklı tanınmış sınırların olmadığı o kadar da uzak olmayan bir geçmişte, “iç” ve “dış” düzen ayrımı bile yoktu. Bu nedenle, altı aşamalı “düzen ve kaos döngüsü”, ülkeler arası ilişkilerde de aynen tekerrür eder; ancak burada devasa bir istisna vardır: Uluslararası ilişkiler, çok daha fazla “çıplak güç” dinamikleriyle şekillenir.
Bunun temel sebebi şudur: Her yönetim sistemi; 1) üzerinde uzlaşılmış etkili yasalara ve yasa yapma yetisine, 2) yasayı uygulatacak güce (örneğin polis), 3) uyuşmazlıkları çözecek bir yargı mekanizmasına (örneğin hakimler) ve 4) işlenen suça denk düşen, tavizsiz uygulanan net yaptırımlara (örneğin para veya hapis cezası) ihtiyaç duyar. Oysa küresel arenada bu mekanizmalar ya hiç yoktur ya da devletlerarası ilişkilere yön vermekte, devletlerin kendi içindeki kadar hüküm sahibi değildir.
Dış düzeni kurala dayalı bir yapıya kavuşturmak için (Milletler Cemiyeti veya Birleşmiş Milletler gibi) çeşitli girişimlerde bulunulmuş olsa da, bu çabalar genel itibarıyla hüsranla sonuçlanmıştır. Bunun sebebi basittir: Bu örgütler, hiçbir zaman en güçlü devletlerin sahip olduğu servet ve kudretin üzerine çıkamamıştır. Tekil devletler, devletler topluluğundan daha büyük bir güce sahip olduğunda; sözü topluluk değil, o güçlü devletler söyler. Örneğin; eğer ABD, Çin veya başka bir güç, Birleşmiş Milletler’den daha dişliyse, olayların gidişatını Birleşmiş Milletler değil; ABD, Çin veya o diğer ülkeler tayin eder. Çünkü nihai kertede güç hükmeder; eşitler arasındaki servet ve iktidar kavgası ise nadiren savaşsız son bulur.
Güçlü devletlerin arası açıldığında, avukatlarını toplayıp davalarını hakimlere arz etmezler. Bunun yerine birbirlerini tehdit ederler; ya bir anlaşmaya varırlar ya da kozlarını paylaşırlar. Uluslararası düzen, uluslararası hukuktan ziyade orman kanunlarına göre nefes alır.
Ülkeler arasındaki hesaplaşmalar beş ana cephede gerçekleşir: Ticaret/ekonomi savaşları, teknoloji savaşları, sermaye savaşları, jeopolitik savaşlar ve askeri savaşlar.
Ticaret ve ekonomi savaşları: Gümrük vergileri, ithalat-ihracat ambargoları ve rakibi ekonomik olarak felç etmeyi hedefleyen diğer tüm hamlelerin çarpıştığı cephedir.
Teknoloji savaşları: Hangi teknolojilerin dünyayla paylaşılacağı, hangilerinin ise “ulusal güvenlik” zırhı altında birer sır olarak saklanacağı üzerine verilen üstünlük mücadelesidir.
Jeopolitik savaşlar: Toprak hakimiyeti ve ittifak ağları üzerindeki çekişmelerdir; bu savaşlar sıcak çatışmayla değil, diplomatik pazarlıklar ve açık ya da örtülü taahhütlerle çözülür.
Sermaye savaşları: Finansal silahların devreye girdiği cephedir; yaptırımlar (örneğin, kaynak sağlayan kurum ve devletleri cezalandırarak muslukları kısmak) ve rakibin küresel sermaye piyasalarına erişimini prangalamak gibi yöntemlerle yürütülür.
Askeri savaşlar: Diplomasinin sustuğu, silahların konuştuğu ve askeri birliklerin sahaya sürüldüğü doğrudan çatışma aşamasıdır.
Uluslararası arenadaki çoğu kapışma bu kategorilerden birine veya birkaçına girer (örneğin siber savaş, tüm bu cephelerin vazgeçilmez bir parçasıdır). Bu kavgaların özü; servet, iktidar ve onlara ruh veren ideolojilerdir.
Bu savaş türlerinin çoğu doğrudan mermi ve ölüm içermese de, aslında her biri birer iktidar kavgasıdır. Çoğu durumda ilk dört savaş türü, rakip uluslar arasında zamanla hırçın birer rekabete dönüşür ve sonunda askeri bir çatışmanın fitilini ateşler. Namlular patlasa da patlamasa da, bu mücadelelerin tamamı bir tarafın diğeri üzerindeki tahakküm kurma çabasıdır. Meselenin hayatiyetine ve tarafların sıkletine göre bu savaşlar ya belirli bir sınırda tutulur ya da topyekûn bir yıkıma dönüşür. Ancak bir kez askeri savaşın pimi çekildiğinde, diğer dört boyut da mümkün olan en vahşi şekilde silah haline getirilir.
İç ve dış döngüleri besleyen tüm unsurlar, genellikle el ele vererek ya hep birlikte iyileşir ya da hep birlikte dibe çökerler. İşler sarpa sardığında, çekişecek meselelerin sayısı da artar; bu da kavgaya olan meyli körükler. Bu insan doğasının ta kendisidir ve iyi zamanlarla kötü zamanlar arasında sarkaç gibi gidip gelen o “Büyük Döngü”nün yegane sebebidir.
Aşağıdaki grafik, 1500’lere kadar uzanan süreçte Avrupa’daki iç ve dış barış ile çatışma döngülerini, neden oldukları can kayıpları üzerinden gözler önüne seriyor. Grafikte de göreceğiniz üzere; her biri ortalama 150 yıl süren, çatışmanın zirve yapıp ardından durulduğu üç devasa döngü yaşandı. Büyük iç savaşlar ve devletlerarası harpler kısa sürse de, bunlar aslında o noktaya kadar biriken, on yıllara yayılan köklü husumetlerin kanlı birer doruk noktasıdır.
Birinci ve İkinci Dünya savaşları, kendi içlerinde o “klasik döngü”nün dinamikleriyle tetiklenmiş olsalar da, aslında birbirlerine kopmaz halatlarla bağlıdırlar.
Grafiğin de fısıldadığı gibi; her döngü, aslında dehşet verici ve kanlı savaşların (Otuz Yıl Savaşları, Napolyon Savaşları ve iki Dünya Savaşı gibi) tohumlarını kendi bağrında taşıyan, nispeten uzun bir barış ve refah döneminden (Rönesans, Aydınlanma ve Sanayi Devrimi gibi) oluşur. Hem yükseliş dönemleri (refahın parladığı yıllar) hem de çöküş dönemleri (buhran ve savaş yılları) tüm dünyayı sarsar. Ancak lider güçler palazlanırken her ülke bu zenginlikten pay alamaz; çünkü birinin kazancı, genellikle bir diğerinin kaybı üzerinden yükselir. Örneğin, Çin’in 1840’lardan 1949’a kadar süren ve “Utanç Yüzyılı” olarak hafızalara kazınan çöküşü, Batılı güçlerin ve Japonya’nın Çin’i bir kaynak olarak sömürmesiyle gerçekleşmiştir.
Bundan sonra ilkelerin çoğu, “sıcak savaştan” kaçınmanın yollarını arar
Savaş hakkında sarsılmaz bir kesinlikle söylenebilecek şu iki gerçeği asla aklınızdan çıkarmayın:
1) İşler asla planlandığı gibi gitmez ve 2) Sonuçlar her zaman hayal edilenin çok daha ötesinde bir felaket olur.
İşte tam da bu yüzden, bundan sonra gelecek olan ilkelerin çoğu, “sıcak savaştan” kaçınmanın yollarını arar. Yine de; ister haklı gerekçelerle ister hırslar uğruna olsun, silahlar bir şekilde patlar. Şunu net olarak ifade etmeliyim: Savaşların çoğunun trajik olduğuna ve anlamsız sebeplerle yürütüldüğüne inansam da bazı savaşlar, savaşmamanın bedeli (örneğin özgürlüğün elden gitmesi) katlanılamaz olacağı için savaşılmaya değerdir.
_________
Bu yazı, Ray Dalio’nun ‘It’s Official: The World Order Has Broken Down’ başlıklı yazısının, Polletika editörlerinin kontrolünde yapay zeka kullanılarak Türkçe’ye kazandırılmış özet bir halidir. Orijinal yazıya bu linkten ulaşılabilir: https://x.com/raydalio/status/2022788750388998543?s=48&t=1ly-ZuOJnYt1Arb6_Ev8Zw
