İstihdam artarken sektörel ve mesleki dağılım, sınıfsal kompozisyon gibi yapısal boyutları eşit bir gelişme göstermiyor. İstihdamın kompozisyonu, içyapısı da değişiyor. 2020-2025 yılları arasındaki 5 yıllık dönemde istihdamın yapısında ortaya çıkan değişiklikleri incelediğimizde öne çıkan noktalar şöyle sıralanabilir:
- 2020-2025 arasındaki 5 yıllık sürede istihdam 5 milyon 871 bin kişi ve yüzde 21.99 oranında artarak 32 milyon 566 düzeyine çıktı.
- İstihdam artışının sınıfsal kompozisyonunda doğal olarak işçiler ağırlık taşıyor. Söz konusu 5 yılda ücretli ve yevmiyeli olarak çalışanların sayısı yüzde 24,93 ve 4 milyon 660 bin kişi artarak 23 milyon 353 bine ulaştı. 5 yıllık dönemde gerçekleşen toplam istihdam artışının yüzde 79.37’si ile ezici çoğunluğunu ücretli ve yevmiyeli çalışanlar oluşturdu. Böylece işçilerin toplam istihdamdaki payı da 1.69 puanlık bir artışla yüzde 71.71 düzeyine çıktı.
- İşverenler, sayısı oransal olarak en fazla artan kesim oldu. İşverenlerin sayısı 5 yılda 338 bin kişi ve yüzde 28.69 artarak 1 milyon 516 bine çıktı. İşveren sayısındaki artış, istihdamdaki toplam artışın yüzde 5.76’sını oluşturdu. İşverenlerin toplam istihdam içindeki payı ise çok küçük bir artışla yüzde 4.66 oldu.
- Bir ücretli çalışan istihdam etmeden kendi hesabına çalışan esnaf ve zanaatkârların sayısı 957 bin kişi ve yüzde 22.38 oranında artarak 5 milyon 234 bine ulaştı. İstihdamdaki toplam artışın yüzde 16.30’unu kendi hesabına çalışanlar oluşturdu. Kendi hesabına çalışanların toplam istihdamdaki payı da minik bir artışla yüzde 16.07 oldu.
- Ücretsiz aile işçisi olarak çalışanların sayısı ise 83 bin kişi ve yüzde 3.26 azalarak 2 milyon 464 bine indi. Buna bağlı olarak ücretsiz aile işçilerinin toplam istihdamdaki payı 1.97 puan azalarak yüzde 7.57’ye düştü.
- Ancak ücretsiz aile işçileri cephesindeki bu değişim tarım ve tarım dışı sektörlerde birbirine zıt yönlerde gelişiyor. Tarım sektöründe ücretsiz aile işçisi olarak çalışanların sayısı 245 bin kişi ve yüzde 4,17 azalırken tarım dışı sektörlerde ücretsiz aile işçisi olarak çalışanların sayısı162 bin kişi ve yüzde 2.76 oranında arttı.
- Ücretsiz aile işçisi sayısındaki bu değişim, cinsiyet yapısı da farklılıklar gösteriyor. Tarım sektöründeki ücretsiz aile işçisi sayısındaki düşüşte kadınlar 177 bin kişi ile asıl ağırlığı oluşturuyor. Tarımdaki erkek ücretsiz aile işçisi sayısındaki düşüş 68 bin ile kadınların yarısından bile az. Kadınlar tarım dışı sektörlerdeki ücretsiz aile işçisi artışında da erkeklerden önde. Tarım dışı sektörlerde ücretsiz aile işçisi olarak çalışan kadınların sayısı 85 bin kişi artarken erkeklerin sayısındaki artış 76 bin oldu.
- Eğitim düzeyine göre istihdam yapısına baktığımızda lise ve yükseköğrenim mezunlarının istihdam artışında başı çektiği görülüyor. İstihdamdaki toplam artışın yüzde 45.49’unu yükseköğrenim mezunları, yüzde 34.25’ini lise mezunları oluşturdu.
- Yükseköğrenim mezunlarının istihdamı 5 yılda yüzde 36,49 ve 2 milyon 671 bin kişi artarak 9 milyon 991 bin kişiye çıktı. Yükseköğrenimlilerin toplam istihdam içindeki payı da 3.26 puanlık bir artışla yüzde 30.68’e çıktı.
- Lise mezunlarının istihdamı 2 milyon 11 bin kişi ve yüzde 72,29’luk bir sıçrama ile 4 milyon 793 bin kişiye ulaştı. Lise mezunlarının toplam istihdamdaki payı da 4.30 puan artarak yüzde 14.72’ye ulaştı.
- Meslek lisesi mezunlarının istihdamı 901 bin kişi ve yüzde 30.32 artarak 3 milyon 873 bin kişiye çıktı. Meslek lisesi mezunlarının toplam istihdam artışındaki payı yüzde 15,35’te kaldı. Meslek lisesi mezunlarının toplam istihdamdaki payı ise küçük bir artışla yüzde 11.89 oldu.
- Lise altı eğitimlilerin istihdamı yüzde 2,35 ve 303 bin kişi artarak 13 milyon 213 bine çıktı. Lise altı eğitimliler toplam istihdam artışında yüzde 5,16 pay aldı. Lise altı eğitimlilerin toplam istihdamdaki payı 7,79 puanlık bir düşüş kaydetmesine rağmen, hala yüzde 40,57 ile istihdamda açık ara en büyük paya sahip kesimi oluşturuyor.
- Okur-yazar olmayanların istihdamı ise 15 bin ve yüzde 2,11 gibi küçük bir gerileme ile 696 bine indi. Okur-yazar olmayanlar toplam istihdamın yüzde 2,14’ünü oluşturuyor.
- Sonuç olarak payları gerilese de hala istihdamın yüzde 57,43 ile büyük bölümünü bir meslek eğitimi almamış nüfus oluşturuyor. Meslek lisesi ve yükseköğrenim mezunlarının toplam payı ise yüzde 42,57 ile bunun oldukça gerisinde bulunuyor.
- İstihdamın mesleki dağılımında sayısal olarak en yüksek artış hizmet ve satış elemanları ile profesyonel meslek sahiplerinde. Hizmet ve satış elemanı olarak çalışanların sayısı 1 milyon 143 bin kişi ve yüzde 22,07 artarak 6 milyon 322 bine çıktı. Hizmet ve satış elemanlarının toplam istihdam artışındaki payı yüzde 19.47 oldu. Hizmet ve satış elemanlarının toplam istihdam içindeki payı ise yüksek sayısal artışa rağmen aynı seviyede kalarak yüzde 19,41 oldu. Profesyonel meslek mensuplarının istihdamı 1 milyon 28 bin kişi ve yüzde 31,78 artarak 4 milyon 263 bine çıktı. Profesyonel meslek mensuplarının toplam istihdam artışındaki payı yüzde 17,71 oldu. Profesyonel meslek mensuplarının toplam istihdamdaki payı da yaklaşık 1 puan artarak yüzde 13.09’a çıktı.
- Oransal olarak en yüksek istihdam artışı ise yüzde 44,29 ile teknisyenler, teknikerler ve yardımcı profesyonel meslek mensupları oldu. Teknisyen istihdamı 721 bin kişi artarak 2 milyon 349 bine ulaşarak toplam istihdam içindeki payını da yüzde 7,21’e çıkardı. Teknisyenler toplam istihdam artışında ise yüzde 12,28 pay aldı.
- Tarım istihdamındaki genel gerilemeye paralel olarak nitelikli tarım, ormancılık ve su ürünlerinde çalışanların sayısı 104 bin kişi ve yüzde 2,86 gerileyerek 3 milyon 538 bine indi. Nitelikli tarım işlerinde çalışanların toplam istihdamdaki payı da 2.78 puanlık kayıpla yüzde 10.86’ya indi.
- Nitelik gerektirmeyen işlerde çalışanların sayısı ise 742 bin ve yüzde 19.12 artarak 4 milyon 623 bine çıktı. Nitelik gerektirmeyen işlerde çalışanların sayısındaki artış, toplam istihdam artışının yüzde 12,64’ünü oluşturdu. Nitelik gerektirmeyen işlerde çalışanların toplam istihdamdaki payı da küçük bir gerileme ile yüzde 14.20’ye indi.
- Nitelik gerektirmeyen işlerdeki istihdam artışının da yüzde 60 ile büyük bölümünü kadınlar oluşturdu. Nitelik gerektirmeyen işlerdeki kadın istihdamı artışı 447 bin erkek istihdamı artışı 293 bin oldu.
- İstihdamın sektörel dağılımında ise hizmetlerin ağırlığı artışını sürdürüyor. Hizmet sektörlerinin toplam istihdamı 4 milyon 274 bin kişi ve yüzde 28.63 artarak 19 milyon 204 bine çıktı. Toplam istihdam artışının yüzde 72,80’ini hizmetler oluşturdu.
- Sanayi istihdamındaki artış 1 milyon 96 bin ve yüzde 19,99 oldu. Sanayi istihdamı artışının toplam istihdam artışındaki payı yüzde 18,67 ile hizmetlerin çok gerisinde kaldı.
- İnşaat istihdamı 678 bin kişi ve yüzde 43,86’lık bir sıçrama ile 2 milyon 224 bine çıktı. İnşaat toplam istihdam artışında yüzde 11,55 pay aldı.
- İstihdamı gerileyen tek ana sektör tarım oldu. Tarımda istihdam 177 bin kişi ve yüzde 3,74 gerileyerek 4 milyon 560 bine indi.
Sonuç olarak hizmetler toplum istihdamdaki payını 3,04 puan artırarak yüzde 58,97’ye çıkartırken, sanayinin istihdamdaki payı 0,34 puanlık kayıpla yüzde 20,20’ye indi. İnşaatın payı 1,04 puanlık artışla yüzde 18.63’e çıkarken tarımın payı 3,74 puanlık bir kayıpla yüzde 14’e indi.
