Mikro, küçük ve orta boy işletmeler, Türkiye’deki mevcudiyetleriyle iş ve sosyal yaşamın en önemli yapıtaşlarından birini oluşturuyor. Özgül ağırlıkları ve kapsam alanları rakamlarla ifade edildiğinde, tarım hariç sayıları 4 milyona yaklaşan bu büyük yapıyı ekonominin en büyük dinamosu olarak da tarif edebiliriz. Her 7,1 aileden birinde kısaltılmış şekliyle KOBİ olarak tanımlanan mikro, küçük veya orta boy bir işletme var.
Yüzde 36’lık bir oran ile en çok toptan ve perakende ticaret sektöründe faaliyetteler. İstihdamın da 70.45’ini karşılayan KOBİ’ler, işletme başına 2023 yılı rakamlarıyla aylık ortalama 325 bin TL üretim değeri ortaya koyuyor. Rakamsal bir bilgiyi de dış ticaret ile ilgili verelim. Eğer KOBİ’lerin katkısı olmasaydı, 2023 yılı dış ticaret açığının 89.21 milyar dolar yerine, 108.80 milyar dolar çıkacağını belirtelim.
Girişimcilik penceresinden baktığımız zaman Türkiye için rahatlıkla bir KOBİ’ler ülkesi diyebiliriz. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) verilerine göre 2023 yılında faaliyette bulunan mikro, küçük ve orta ölçekli girişim sayısı milyon 713 bin 737 idi. Aynı yıl Türkiye’deki hanehalkı sayısının da 26 milyon 309 bin 332 olduğunu dikkate alırsak her 7,1 haneye bir KOBİ düştüğünü söyleyebiliriz.
KOBİ’lerin de ezici çoğunluğu mikro girişimlerden oluşuyor. KOBİ’lerin 3 milyon 378 bini mikro ölçekli. Buna göre de her 7.9 haneye bir mikro ölçekli girişim düşüyor.
Çiftçi aileleri KOBİ sayısını daha da artırıyor Üstelik TÜİK’in bu istatistikleri tarım sektörünü kapsamıyor. Çiftçi ailelerini de mikro ve küçük işletme sayılarına eklersek, KOBİ’lerin ekonomik ve sosyal rolü daha da büyüyor.
Bunun en önde gelen sonucu KOBİ’lerin istihdamdaki hayati rolünde görülüyor. Çünkü istihdamın yüzde 70.45’ini KOBİ’ler sağlıyor. Mikro işletmelerin istihdamdaki payı yüzde 33.63, küçük işletmelerin payı yüzde 20.16, orta boy işletmelerin payı ise yüzde 16.66.
Mikro ölçekli girişimler istihdamın üçte birini sağlıyor olmasına karşın, her bir girişime düşen ortalama çalışan sayısı sadece 1.9 kişi. İstihdamın 5’te birini sağlayan küçük işletmelerde ise işletme başına ortalama çalışan sayısı 13.3 kişi ile sınırlı. İstihdamın 6’da birini sağlayan orta büyüklükteki işletmelerdeki ortalama çalışan sayısı 69.24 düzeyinde.
KOBİ’nin ağırlığı hangi sektörde fazla? KOBİ’lerin yüzde 36.06’sı toptan ve perakende ticaret sektöründe faaliyet gösteriyor. Bunu yüzde 15.20 ile ulaştırma ve depolama sektörü ve yüzde 12.33 ile imalat sanayii izliyor. KOBİ’lerin yüzde 78.51’i mesleki, bilimsel ve teknik faaliyetler sektöründe, yüzde 7.03’ü de inşaat sektöründe faaliyet gösteriyor.
2023 verileriyle toplam üretimin yüzde 41.62’sini KOBİ’ler gerçekleştiriyor.
Üretimde mikro işletmelerin payı yüzde 8.28, küçük işletmelerin payı yüzde 15.16, orta işletmelerin payı yüzde 18.17. KOBİ’ler imalat sanayiinde üretimin yüzde 31.55’ini, inşaatta yüzde 64.31’ini, ticarette yüzde 52.84’ini, ulaştırma ve depolamada yüzde 46.72’sini, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde yüzde 62.08’ini, bilgi ve iletişimde yüzde 44.25’ini, idari ve destek hizmetlerinde yüzde 45.63’ünü, eğitimde yüzde 58.23’ünü gerçekleştiriyor. KOBİ’lerin gerçekleştirdiği toplam üretimde en fazla paya sahip olan sektör yüzde 36.06 ile toptan ve perakende ticaret. Ticareti yüzde 15.20 ile ulaştırma ve depolama, yüzde 12.33 ile imalat sanayii, yüzde 7.94 ile konaklama ve yiyecek hizmetleri ve yüzde 7.03 ile inşaat izliyor.
KOBİ’nin ortalama üretim değeri
2023 yılında KOBİ’lerin işletme başına aylık ortalama üretim değeri 325 bin TL düzeyinde. Bu rakam mikro işletmeler için 71.13 bin TL, orta işletmeler için 1 milyon 521 bin TL, orta boy işletmeler için 11 milyon 469 bin TL.
KOBİ’lerin faktör maliyetleriyle katma değerdeki payı yüzde 40.06. Katma değerde mikro işletmeler yüzde 7.16, küçük işletmeler yüzde 13.21, orta işletmeler yüzde 19.69 paya sahip. KOBİ’lerin işletme başına yarattıkları aylık ortalama katma değer 89 bin 364 TL.
Bu rakam mikro işletmelerde 17 bin 550 TL, küçük işletmelerde 378 bin 462 TL ve orta boy işletmelerde 3 milyon 549 bin TL.
KOBİ’lerin faktör maliyetlerine göre katma değerdeki payı imalatta yüzde 27.93, inşatta yüzde 63.69, ticarette yüzde 49.55, ulaştırma ve depolamada yüzde 31.35, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde yüzde 53.20, bilgi ve iletişimde yüzde 43.64, idari ve destek hizmetlerinde yüzde 25.87, eğitime yüzde 54.04 düzeyinde.
İhracatın ithalatı karşılama oranı yüksek
2023 yılına 87.1 milyar dolar ihracat gerçekleştiren KOBİ’lerin toplam ihracattaki payı yüzde 34.96. İhracatta mikro işletmelerin payı yüzde 3.37, küçük işletmelerin payı yüzde13.23, orta boy işletmelerin payı ise yüzde18.36.
KOBİ’lerin ithalattaki payı ise yüzde 19.96 ile ihracat payından daha düşük düzeyde. Toplam ithalatta mikro işletmelerin yüzde 1.42, küçük işletmelerin yüzde 7.21 ve orta boy işletmelerin yüzde 11.33 payı var.
2023 yılına 19.59 milyar dolar dış ticaret fazlası veren KOBİ’lerde ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 129.1. Orta boy işletmelerde yüzde 119.32 olan bu oran küçük işletmelerde yüzde 135.16’ya, mikro işletmelerde yüzde 175.26’ya kadar çıkıyor. KOBİ’lerin katkısı olmasaydı, 2023 yılı dış ticaret açığı 89.21 milyar dolar yerine 108.80 milyar dolara çıkacaktı.
Son 10 yılda KOBİ’lerin ekonomideki yeri nasıl değişti?
KOBİ’lerin ekonomideki yeri temel göstergelerin tamamında 10 yıl öncesine göre gerilemiş durumda. 10 yıllık dönemi 5’er yıllık iki ayrı döneme ayırarak baktığımızda gerilemenin ağırlıklı olarak 2018-23 arasındaki ikinci 5 yıllık dönemde yaşanmış olması dikkat çekiyor.
KOBİ’lerin 2013’te yüzde 73.78 olan payı, 10 yılda 3.33 puan gerileyerek 2023’te yüzde 70.45’e düştü. Bu gerilemenin 0.5 puanı ilk 5 yılda, 2.83 puanı ise 2018-23 döneminde gerçekleşti.
Üretimde KOBİ’lerin payı 10 yılda 3.06 puanlık kayıpla yüzde 44.68’den yüzde 41.62’ye geriledi. 2013-18 döneminde KOBİ’lerin üretimdeki payı 1 puanlık bir artış göstermesine karşın, 2018-23 döneminde 4.06 puanlık bir kayıp ortaya çıktı.
KOBİ’lerin katma değer üretimindeki payı da 2013-18 döneminde 0.24 puan ve 2018-23 döneminde 4.28 puan olmak üzere 10 yılda 4.52 puan gerileyerek yüzde 44.58’den yüzde 40.06’ya düştü.
Kişi başı yaratılan katma değer
KOBİ’lerde çalışan başına katma değer 2013’te Türkiye ortalamasının yüzde 60.43’ü düzeyindeyken, 2023’te yüzde 56.87’si düzeyine geriledi. Burada ilk 5 yılda 0.09 puanlık bir artışa karşın, ikinci 5 yılda 3.65 puanlık bir kayıp var.
KOBİ’lerin toplam cirodaki payı ilk 5 yılda 1.68 puan artarken, ikinci 5 yılda 5.62 puan gerileyerek yüzde 51.88’den, yüzde 47.94’e düştü. KOBİ’lerin ihracattaki payı da ilk 5 yılda 1.35 puan yükselmesine karşın 2018-23 döneminde 2.63 puanlık kayıpla yüzde 34.96’ya indi.
2013-18 dönemi ile 2018-23 dönemi arasındaki bu fark büyüme hızı rakamlarında da kendini gösteriyor.
KOBİ’lerin yıllık ortalama reel üretim artış hızı ilk 5 yılda yüzde 5.80 iken 2018-23 döneminde yüzde 0.64’e kadar düştü. Faktör maliyetleriyle katma değerdeki yıllık ortalama reel büyüme hızı ilk 5 yılda yüzde 5.99 iken ikinci 5 yılda yüzde 2.53’e geriledi. Çalışan başına katma değer ilk 5 yılda reel olarak yılda ortama yüzde 2.64 artmışken, 2018-23 döneminde yüzde 0,06’lık yıllık ortalama küçülme yaşadı.
KOBİ tanımlaması için 2022 yılı düzenlemeleri baz alındı
TÜİK verilerinde KOBİ tanımlamaları için 2022 yılında yapılan düzenleme esas alınıyor. Hali hazırda kullanılan bu düzenlemede; on kişiden az yıllık çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu beş milyon Türk Lirasını aşmayan çok küçük ölçekli işletmeler mikro işletme olarak tarif ediliyor. Küçük işletmeler sınıfına 50 kişiden az yıllık çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu elli milyon Türk Lirasını aşmayan işletmeler giriyor. Orta büyüklükteki işletme olarak da 250 kişiden az yıllık çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu ikiyüzelli milyon Türk Lirası'nı aşmayan işletmeler tarif ediliyor.
