Fon skandalının ardından çok önemli bir mekanizma gündeme geliyor: Erken uyarı ve otomatik aksiyon sistemi.
Sermaye Piyasası Kanunu değişiklik taslağında yaklaşık 30 maddelik bir paket çalışılıyor. Kritik başlıklardan biri, SPK’nın sorun büyümeden harekete geçebilmesi.
Alarmın ne zaman çalacağı da tarif ediliyor. Hisse fiyatı ve işlem hacmi şirketin finansal verileriyle açıklanamayacak biçimde artarsa, sığ bir hissede yoğunlaşma veya olağandışı işlemler görülürse sistem devreye girecek.
Burada önemli olan suçluyu değil, olağandışı hareketi yakalamak. Fiyatı, hacmi ve zamanlamayı izliyorsunuz. Alarm çalınca insan devreye girip bunun nedenini araştırıyor.
Fon skandalında gündemdeki sorular çok daha erken tartışılabilirdi. Bir fon neden bu kadar hızlı büyüyor? Neden aynı hissede yoğunlaşıyor? Hissenin fiyatı neden şirketin bilançosuyla açıklanamıyor? Bu soruların cevabını skandal patladıktan sonra değil, alarm çaldığı anda aramak gerekiyor.
Çünkü alarm mutlaka suç işlendiğini göstermez. Olağandışı fiyat hareketi de tek başına manipülasyon değil. Otomatik sistemin görevi suçlu ilan etmek değil, insan denetimini doğru noktada devreye sokmak.
Taslak bana 1988’de New York’taki BusinessWeek stajımı hatırlattı. O sırada birlikte çalıştığımız Rudy Ruderman, dergideki “Inside Wall Street” köşesinde yer alacak hisseleri önceden görebiliyordu. Bir süre sonra köşede yer alacak bazı hisselerde, dergi piyasaya çıkmadan önce işlem ve hacim artışları görülüyordu. Temmuz 1988’de iç inceleme başlatıldı. Ardından NYSE’nin gözetim mekanizması devreye girdi. Ruderman’ın dergi yayımlanmadan önce bazı hisselerde işlem yaptığı belirlendi. 11 Ağustosta NYSE’den BusinessWeek’e telefon geldi. Ertesi gün Ruderman işten çıkarıldı ve yargılama sonunda hem hapis hem de para cezasına çarptırıldı. O anda ortada kesinleşmiş suç değil, ciddi bir alarm vardı. Sonrası soruşturmayla ortaya çıktı. Türkiye’nin ihtiyacı da tam olarak bu mantık.*** Piyasa hareket ettikten sonra “Ne oldu?” diye sormak yerine, hareket olağandışı hale geldiğinde “Burada ne oluyor?” diye sorabilmek. Erken uyarı sistemi suçluyu otomatik olarak bulmayacak. Ama doğru alarmı zamanında üretirse, sonraki skandalın büyümesini engelleyebilir. Asıl mesele alarmın çalması değil, alarm çaldığında harekete geçebilecek bir sistemin kurulması.
