Bütçeye yalnızca alt toplamlar üzerinden bakmak, “başarılı” görüntü verse de aslında ciddi bir yanılsamadır. Kâğıt üzerinde düzelme var gibi görünse de gerçek hayatta bütçe kalemlerindeki ödenek yetersizliği hizmetlerin aksamasına yol açıyor. “Bütçe yanılsaması” kavramı, rakamların parlak görünen yüzüne aldanmadan asıl tabloya bakmayı zorunlu kılıyor.
“Yanılsama” ve bütçe yanılsaması:
Okurlarımız yazının başlığını yadırgayabilir. Çünkü çok da bilinmeyen bir kelimeyi kullandık: “yanılsama”.
Kelimenin anlamı için açık kaynaklara baktık. Sözlükte yanılsama kelimesinin karşılığı olarak, bir durumun gerçek sanılmasına neden olan algı bozukluğu yer alıyor. Görünüş bakımından gerçek sanılan bazı durumlar, beş duyudan kaynaklanan algı bozukluklarından kaynaklanabiliyor. Ayrıca ruhbilimi terimi olarak var olan bir durum veya nesneyi olduğundan farklı, yanlış veya değişik olarak algılama anlamına geliyor.
Aslında pek çok konuda yanılsama yaşanabiliyor. Örneğin; suyun içindeki nesneleri olduğundan büyük ya da küçük görmek bir yanılsama biçimi. Karanlıkta net görmek mümkün olmadığı için varlıkları başka cisimlere benzetmek bir başka yanılsama durumu.
Göz yanılsaması da sıkça kullanılabiliyor. Şöyle ki; görsel olarak algılanan görüntüler ile nesnel gerçekliğin farklı olduğu durumlar olabiliyor. Göz tarafından toplanan ve beyinde işlenen bilgiler, uyaran kaynağının fiziksel ölçümü ile uyuşmayan bir algı oluşturabiliyor. Bu da göz yanılsaması olarak tanımlanıyor.
Biz “yanılsama” kavramını genişletip ya da zenginleştirip bütçe için kullanmak istedik. Zira bütçenin sonuçlarını yorumlayanları görünce ya da duyunca bu kavram aklımıza geldi.
Galiba bütçe sonuçlarına çok yukarıdan ve genel toplam üzerinden bakınca yanılsama yaşanıyor. Oysa işin aslı hiç de öyle değil!... Yani resmi biraz büyütünce ya da satır aralarına girilince çok farklı bir görüntü ortaya çıkıyor.
Ne yazık ki bazı akademisyenler ve özellikle de ekonomist (!) geçinen piyasa analistleri, bütçe sonuçlarını sadece alt toplamlara bakarak ya da diğer belgelerle mukayese ederek aylık bütçe sonuçlarının “başarılı” olduğu sonucuna varabiliyor. Belki de hayatında hiç bütçe görmemiş, ailesinin bütçesini yapmamış, şirket bütçesiyle tanışmamış, zaten devlet bütçesi hakkında hiç nasiplenmemiş insanlar böyle kolay hükümler verebiliyor. Daha doğrusu bütçe yanılsaması içine girebiliyor.
Rakamlarla bütçe yanılsaması örnekleri…
Örneğin alt toplam olarak bütçe açığı ve bütçede faiz dışı denge (faiz dışı fazla) kalemlerine bakalım.
- 2024 yılında öngörülen bütçe açığı (-) 2 trilyon 652 milyar lira iken, bu rakam 2025 yılı için (-) 1 trilyon 931 milyar liraya düşürülmüş. Bu ne anlama geliyor?.. 1 yıl sonrası bütçe açığı öncekine göre düşük tutulmuş, yani bir performans öngörülmüş.
- Bu bütçe açığı 2024 yılının ilk 8 ayında (-) 973 milyar lira iken, 2025 yılının aynı döneminde (-) 907 milyar liraya gerilemiş. Yani 2025 yılının 8 ayında bile önceki yılın aynı dönemine göre bütçe açığı düşmüş.
- Aynı durum “Faiz Dışı Fazla” dediğimiz faiz dışı denge kaleminde de ortaya çıkmış. 2024 yılının ilk 8 ayında (-) 209 milyar lira (yani negatif) iken bu yılın aynı döneminde (+) 518 milyar liraya (yani pozitife) dönüşmüş.
İşte sadece bu genel rakamlara ya da alt toplamlara bakılırsa o zaman bütçe yanılsaması yaşanır. Zira işin aslı hiç de öyle sanıldığı gibi güllük gülistanlık değil. Durumun, gerçek rakamlarla ve özellikle de hayatın içinden çok sıkıntılı olduğu görülür.
Biz bazı örnekleri verelim, siz de kararı verin.
- Yılın daha üçte ikisinde iç borç faiz ödeneklerinin yüzde 85’i kullanılmış. Kalan 4 ay dikkate alınırsa bütçe ödeneklerinin aşılacağı anlaşılacak.
- Devletin cari harcaması niteliğindeki kırtasiye, enerji, yiyecek, giyim gibi mal ve hizmet alımlarında frene basılmış. Dolayısıyla kamu hizmetinin kalitesi düşmüş ya da yapılması imkanı kalmamış.
- Yine bütçe yılının üçte ikisi geçmiş olduğu halde en büyük kalem olan ve hayati önem taşıyan “Cari Transferler” kaleminin sadece yüzde 57’si kullanılmış. Aynı şekilde alt kalemler itibariyle 16 kalemden oluşan tarımsal destekler, 32 kalemden oluşan hayvancılık destekleri, 14 kalemden oluşan tarım ürünlerinde fark ödemeleri, 18 kalem diğer tasımsal destekler ya hiç ödenmemiş ya da çok düşük oranda ödemesi yapılmış.
- Ama “Sermaye Giderleri” kaleminin alt başlığını oluşturan tüm arazi alım ve kamulaştırma bedellerinin yüzde 75’i yol kamulaştırmaları için ödenmiş, diğer 13 kalem ödeme kalmış.
- Geçen 8 ay boyunca “Hazine Yardımları” faslından 50 genel bütçeli kuruluşlara ve özel bütçeli kuruluşlara, 11 düzenleyici ve denetleyici üst kuruluşa, 99 üniversiteye bir kuruş ödenek aktarılmamış, ödeme yapılmamış.
- Yine 8 ayda vergi gelirlerinin sadece yüzde 62’si tahsil edilebilmiş. Dolayısıyla bütçe hedeflerinin altında kalınmış.
Öyle bir bütçe düşünün ki ödeneği hiç yok ya da çok düşük, üstelik bu düşük ödenek bile zamanında kullanılmamış ise, kamu hizmeti etkin yapılmamış anlamına gelir. Böyle bir bütçenin genel başlıklarına yukarıdan bakmak da bütçe yanılsaması yaratır.
