Doğru ve dürüst gazetecilik, toplumların mutluluğu ve geleceği için hayati önem taşır. Önemli olan sadece yazmak değil, uygulamada bu ilkelere uymaktır.
Parti organı: Pravda
Sovyetler zamanı Rusya’da elçilik yapmış bir Amerikalı diplomat Moskova anılarını anlatıyordu televizyonda. “Kapalı bir rejim, ne olup bittiğinin bilinmediği bir devir. Bakarsınız bir haber kulaktan kulağa yayılıyor. Ama kimse haberin doğruluğundan emin değil. Partinin yayın organı Pravda’yı izlerdik. Eğer Pravda haberi yalanlarsa, bilirdik ki haber doğrudur.“
Bir başka rezalet
Bu fıkrayı da televizyondaki bir söyleşinde Başkan Reagan anlatmıştı. Bir Amerikan başkanı basın danışmanına yakınıyor. “Nedir basındaki bana karşı olan bu tavır? Ne yapsam yaranamıyorum bu basına. Öyle bir şey yapayım ki, hakkımda kötü yazmasınlar”. Basın danışmanı da araştırmış ve teknolojinin son nimetlerini kullanarak başkana bir numara ayarlamış. Başkan basınının önüne çıkmış ve su üstünde yürümüş. Merakla ertesi gün bunun yansıması ne olacak diye gazeteleri almışlar. Muhalif gazetelerde başlık: “Rezalet: Başkan yüzme bilmiyor“.
Doğru haber neden önemli?
Yukarda verdiğim bu iki tip örneği de ülkemizde yaşıyoruz. Bir yanda büyük bir kitle tıpkı iktidar partisinin yayın organı gibi, Pravda gibi davranıyor. Buna karşılık muhalif kesim de “Rezalet, Başkan yüzme bilmiyor“ havasında yayıncılık yapıyor. Başka bir deyişle haberi doğru ve dürüst vermiyorlar.
Peki, doğru haberin önemi nedir?
Doğru haber:
1- Demokrasi ve katılımcılığın temelidir.
Demokrasilerde yurttaşlar seçimlerini yaparken bunu doğru bilgiye dayanarak yapmalıdır. Yanlış ve yanıltıcı haberler bu karar mekanizmasını yanlış yönde çalıştırır.
Güç sahipleri, denetlenmelidir. Doğru çalışan habercilikle güç sahiplerinin yaptığı hatalar, usulsüzlük ve yolsuzluklar gün ışığına çıkar. Ülke kaynaklarının doğru kullanımına yardımcı olur.
2- Sağlıklı bireysel kararlar alınmasını sağlar
Bireyler yatırım yapma, iş kurma gibi ekonomik kararlar alırken doğru verilere ihtiyacı vardır.
3- Güven ve itibarın oluşmasında önemli bir araçtır.
Doğru habercilik medyaya güveni artırır. Kriz anlarında toplumu bir arada tutmak için de güvenilir bir medya önemli bir araçtır.
Bireyler ve kurumlar için yanlış haber, itibar celladı gibi çalışır; kişiler ve kurumlar bundan zarar görür. Doğru habercilik itibar korunmasında bir panzehirdir.
4- Kişisel ve toplumsal güvenlik için vazgeçilmezdir.
Salgın, terör saldırısı, doğal afet ve ekonomik kriz zamanlarında doğru ve zamanında bilgi hayat kurtarır. Yanlış bilgi kaosa, paniğe ve zararlı eylemlere yol açabilir.
Doğru habercilik nasıl yapılır?
Peki, doğru habercilik nasıl gerçekleştirilir? Tabi ki, doğru yayıncılık kurumları ile. Bizim gazetenin Dünya gazetesinden beri devam eden bir çizgisi vardır. Burada yazan birisi olarak benim bunu değerlendirmem doğru olmaz. Onun için yurtdışından bir örnek vereceğim. Habercilikte saygın bir yeri olan Reuters’i vereceğim örnek olarak.
Reuters
Reuters’in kurucusu Paul Julius Reuter, Berlin’de bir kitap basımevinde çalışırmış. 1848 yılında Avrupa’daki devrimlerin, monarşiye başkaldırışın başlangıcında devrimci broşürlerin dağıtımında rol almış. Bu broşürlerle Reuter epey tanınmış. Bunun üzerine Reuter 1850 yılında Aachen’de bir haber servisi kurmuş. Bu servis güvercin ve telgraf kullanarak Aachen ile Brüksel arasında haber iletmiş. Daha sonra Paul Reuter, Londra’ya taşınmış ve Reuters 1851 yılında Londra Borsası’nda (London Royal Exchange) kablolu haber ajansını (news wire agency) olarak kurulmuş. Reuters önce ticari haberleri vermiş; bankalara, borsa şirketlerine ve iş dünyasındaki şirketlere hizmet etmiş. İlk gazete müşterisi 1858 yılnda Londra’daki bir gazete (London Morning Advertiser) olmuş. Sonra bunu diğer gazeteler izlemiş. Reuters’in sadece finansal haberlere değil, uluslararsı önemi olan haberlere ulaşmada da gazetelere katkısı önemli olmuş. Örneğin Avrupa, Abraham Lincoln’ün suikastını (1865) ilk kez Reuters’den duymuş.
“The Thomson Corporation of Canada“ 2008 yılında Reuters Haber Ajansı’nı satın almış. Bu birleşmenin sonucunda “Thomson Reuters Corporation” ortaya çıkmış.
- yüzyılda yola çıkmış Reuters, bugünlere gelmiş. Bugün Reuters, 2600’i aşkın gazetecisi ile 165 ülkede 12 dilde hizmet veriyor.
Köşe taşları
Doğru habercilik doğru gazeteciler ile doğru kurumlarla yapılır. Haber dediğin şey ağaçta yetişmez. Onu doğru göz bulur, okuyucunun anlayacağı biçimde sunar. İşte Reuters, doğru ve dürüst habercilik için gerekli olan ve haberciliklerinde uydukları bazı evrensel standartları, köşe taşlarını dile getirmiş (https://reutersagency.com/about/standards-values/ ). Bu standartlar şöyle: Doğruluk, kesinlik (Accuracy); Bağımsızlık (Independence); Erdemlilik (Integrity); Önyargısızlık(Freedom from bias).
- Doğruluk, kesinlik (Accuracy)
Kesinlik, doğruluk (Accuracy), gazetecilikte işin özüdür. Hatalar konusunda Reuters şeffaftır. Hatlarımızı hemen, kapsamlı olarak düzeltiriz.
Kesinlik ve doğruluk haber kaynağından başlar. Kaynağın güvenilir olması gerekir. Kesinlik ve doğruluk imaj ve hikayelerin gerçeği yansıtması ile ilgilidir.
- Bağımsızlık (Independence)
Bağımsızlık, Reuters’in “Devleti olmayan küresel haber organizasyonu“ (Stateless global news organization) şöhretinin nedenini oluşturur. Bu, Reuters’e bir çatışmanın veya anlaşmazlığın bütün cephelerini yansız bir gözle rapor etme olanağını verir.
- Erdemlilik (Integrity)
Erdemli olmak en yüksek etik değerlere sahip olmak demektir. Reuters çalışanı, tüm iş ilişkilerinde bunu gözden ırak tutmaz.
- Önyargısızlık (Freedom from bias)
Önyargısızlık olmasa, Reuters, Reuters olmazdı. Biz “Devletsiz“ bir haber servisiyiz. Haber odamızda çeşitliliğe kucak açarız. Ama çalışanlarımızdan haber odasına girerken milliyetlerini ve politikayı kapının dışında bırakmalarını isteriz.
Sonuç
Doğru ve dürüst gazetecilik, toplumların mutluluğu ve geleceği için hayati önem taşır. Basın ve yayın kurumlarının, Reuters gibi, doğru ve dürüst gazeteciliğin adını koyması ve uyacağı ilkeleri açık ve net biçimde belirtmesi güzel bir şeydir. Ama önemli olan sadece yazmak değil, uygulamada bu ilkelere uymaktır. Biliyorsunuz, bizim mahkeme salonlarında da “Adalet mülkün temelidir“ yazısı bulunmaktadır.
