Bir tarihçi, makalesindeki eksiği tamamlamak için 1930’lara gidip gelmek istiyor. Kayınvalidesinin ise daha acil bir işi var. Başar Başarır, Beni Bir Temiz Dövseler’de bu iki dileği aynı pazarlığa sığdırıyor. Rumeli Hisarı’ndan Roma’ya uzanan macera boyunca kulağımızda bir evin sesleri kalıyor.
Hayret Hanım’ın küçük damadına kızgınlığını anlamak için bir kavanoz ayva reçelinin başında biraz durmak gerek. Hanımefendi reçeli kendi kaynatmış, damat zahmet edip bir çatal olsun tatmamış. Üstelik ömründe reçel yemediğini söylemiş. Karısı, başka yerde bal gibi yediğine tanık. Üniversiteden bir kanun hükmünde kararnameyle ihraç edildiğinden beri odasına kapanıp sigara dumanı içinde yazmaya uğraşan bu adam, şimdi çıkmış, yazacağı makaleyle herkesin ağzını açık bırakacağını anlatıyor. Siz olsanız inanır mısınız? Hayret Hanım’ın onu dinlerken aklından geçirdiklerini okudukça, ben o makalenin akıbetinden önce reçelin hatırının nasıl alınacağını merak ettim. Başarır, daha ilk sayfalarda bizi aileden birinin tarafını tutarken yakalıyor.
Damadın adı Feridun. Gelgelelim Hayret Hanım ona pekâlâ Ferit diyebiliyor. Ağzından Feridun adı eksiksiz çıktığında damat da biz de anlıyoruz ki bir şey isteyecek. Büyük kızı Nesrin’in kocası Ayhan’la konuşulsun, adam boşanmaya razı edilsin, torunu Pelin de ellerinden gitmesin istiyor. Feridun’un bu müşkülü çözecek pek az meziyeti var ama kayınvalidesinden talebi büyük. Bir araştırma yapmış, kaynakları taramış, cevabını bulamadığı bir soru kalmış. İstanbul’da eskiden insanı maziye geçiren kapılar varmış. Hayret Hanım yerlerini bilir mi acaba? Bir aile büyüğüne eski bir akrabanın adresi sorulur gibi soruyor bunu. Romanın tuhaflığına inanmamı sağlayan da o rahatlık oldu.
bir şairin dizesi yol tarifine dönüşürse
Feridun’un elinde kendince sağlam bir delil var. Yahya Kemal’in şiirinde sözünü ettiği kapıyı gerçek bir kapı olarak okuyor. Şairin ne demek istediğini tartışmakla yetinse bir edebiyat sohbetindeyiz. Ama Feridun kalkıp o kapıyı aramaya gidiyor. Şiirden alınmış bir kelimenin insanı koltuğundan kaldırıp Boğaz kıyısına indirmesi hoşuma gitti. Edebiyatın hayata karışması denen şeyin böyle şaşkın, böyle işgüzar bir biçimi de olabilirmiş.
Hayret Hanım ihtimalleri sıralarken İstanbul’un küçük bir haritası açılıyor önümüzde. Beyazıt’taki Sahaflar Çarşısı, Ahırkapı Feneri, Narmanlı Han… Hangi rivayetin aslı var, hangisi çok anlatıldığı için doğru sanılmış, kendisi de ayırmıyor hepsini. Nihayet Rumeli Hisarı’nı işaret ediyor. Feridun’un Aşiyan’a bakışında ise iki ayrı adam görüyorum. Biri şairlerin izini süren, mezarları başında onlarla konuşabilecek kadar yakınlık duyan bir okur. Öteki, Tevfik Fikret’in köşküne başını kaldırıp da şairin böylesine güzel bir araziyi nasıl kapattığını düşünen hemşehrimiz. Aynı manzaraya birkaç saniye arayla bu iki gözle bakabilmek İstanbul’a dair epey şey söylüyor.
roma’da bir el sıkışması
Boğaz kıyısında beliren Kısmet adlı yelkenliyle maceranın ufku genişliyor. Feridun’un Roma’da karşılaştığı isimler arasında Suavi Sonar da var. Kitabın başındaki teşekkür sayfasında, çocuk Başar’ı Suavi Sonar’la tanıştıran kişinin Ara Güler olduğunu okumuştuk. O birkaç satıra sonradan dönmekte yarar var. Bir çocuğun vaktiyle tanıştırıldığı insan, yıllar sonra bir roman kişisinin önüne düşüp ona başka bir şehrin sokaklarında yol gösteriyor. Hayatla kurmaca arasındaki gidiş gelişin romanda en sevdiğim duraklarından biri bu oldu.
Feridun’un aklı, Nâzım Hikmet’in 1930’ların sonunda imzasız yayımlanan romanı Yeşil Elmalar’ın kapağında. Kitabın üzerinde “Yenlap Neşriyatı” yazıyor. Feridun’u asıl şaşırtan, çizimdeki erkek yüzlerinden biri. Baktıkça Teoman’ın gençliğini görüyor. Gel de bunu şarkıcının henüz doğmadığı yıllarda kapağı çizdiğini düşündüğün adama sor! Suavi’nin Feridun’u götürdüğü yerde Nâzım Hikmet ayağa kalkıp elini sıkıyor. Feridun az önce yağmur birikintilerine basa basa potinlerini mahvetmiş, nefesi kesilmiş. Şimdi bir ömür şiirini okuduğu adam karşısında, kendi söylediğine kendi inanabilmek için el sıkıştıklarını içinden bir daha geçiriyor. Bunca heyecanın ortasında aklına takılana bakın. Siyah beyaz fotoğrafta Nâzım’ın gözlerinin rengi nasıl çıkacak? Şairi yıllarca fotoğraflarından tanımış okurun sorabileceği ne güzel bir soru. Derken söz şiirin İtalyancaya nasıl çevrildiğine geliyor. Bir şairle çevirmeninin aynı masada, kelimelerin tarif ettiği şeyleri birbirlerine anlatarak çalıştıklarını dinliyoruz. Feridun’un şahsi merakı sayesinde biz de o masaya ilişiyoruz.
evde kalanların da anlatacakları var
Böyle bir adamın peşinden gitmek okur için eğlenceli. Peki onunla evli olmak? Başarır sözü Elvan’a bıraktığında romanın ölçüsü değişiyor. Elvan bir doktora balaylarını anlatıyor. Küba’ya gitmek Feridun’un fikri. Gittiği yerde bir yazarın içtiği mojitonun, bir müzik topluluğunun çaldığı kulübün izini arayanlardan o. Karısı denizde can havliyle kıyıya çıkarken de başını okuduğu kitaptan kaldırmıyor. Feridun’un kitaplara gömülme yeteneğini az önce pek sevimli bulmuş okura iyi geliyor bu sahne. Elvan’ın kendini anlatırken bir ayrıntıdan öbürüne geçişi, doktorun duymadığımız sorularına cevap yetiştirmesi de başlı başına bir anlatma hüneri. Onu dinlerken karşısındakinin hangi noktada kaşını kaldırdığını bile seziyoruz.
Bir de Pelin’i dinleyin. Eniştesiyle yürürken bir apartmanın önünde hangi filmin orada çekildiği konusunda anlaşamıyorlar. Feridun oralarda ömür geçirmiş, Pelin’in elinde telefon var. Kızın içinden geçirdiği “Kaynak: Hayatım!” sözü, kuşaklar arasındaki tartışmayı iki kelimeye sığdırıyor. İşin güzeli, Pelin tartıştıkları filmleri seyretmediğini de söylüyor. Pelin bütün bunları annesini kaybettikten sonra, ona seslenerek telefonuna kaydediyor. Nesrin’e kızgınlığını da onu ne kadar özlediğini de söyleyebiliyor böylece. Annesinin film seyrederken nasıl duygulandığını anlatırken küçücük bir ayrıntıyı hatırlıyor. O sahnelerde Pelin’in seyrettiği annesinin yüzüymüş. Onca laf dalaşından sonra aklımda kalan görüntü bu. Birlikte oturup susabildikleri günleri özlediğini söylediğinde de artık neyi kayda geçirmeye çalıştığını biraz daha iyi anlıyorum.
bir hitabın hatırı
Başarır’ın öykücülüğünden gelen dikkati, en çok bir konuşmanın yön değiştirdiği o kısacık anlarda hissediyorum. Kimi zaman nükteyi bir fazlası izliyor, Feridun’un kendine laf yetiştiren iç sesi yüzünden ben de asıl meselenin ucunu kaçırıyorum. Ama birinin sesi ansızın kısıldığında, bunca gürültü arasında kulağımızın neye alıştığını fark ediyoruz. Hayret Hanım’ın damadına söylemediği kalmıyor mesela. Sonra bir an geliyor, Feridun onun ince ellerini tutup “senin gölgen bile bize kârdır sultanım” diyor. Aralarındaki hesabı biliyoruz. Az sonra ikisi de birbirinden yine bir şey isteyecek. Yine de o sözün hakkını teslim etmek istiyor insan.
Kitabın en sonuna iliştirilen iki karekod da metnin çok sesli yapısını tamamlıyor…
Beni Bir Temiz Dövseler’i kapattığımda Feridun’un geçmişe gidebilmek için gösterdiği inat kadar, Pelin’in annesine anlatmak üzere sakladığı küçücük şeyleri düşündüm. Biri kayıp bir bilginin peşinden şehirler, yıllar aşıyor. Öteki, birlikte bakılmış bir ekranı hatırlıyor. Hayret Hanım’ın yerini bildiği kapıdan geçmek bana da cazip geldi doğrusu. Ama hangi zamana dönmek isterdim diye düşününce, aklıma bir tarih değil, sesini yeniden işitmek isteyeceğim insanlar geldi.
