Ülkemizde son yıllarda su kaynaklarındaki azalma kuraklıkla birleşti. Bunun sonucunda, gıda üretimimizde büyük sorunlar yaşıyoruz. Öte yandan, tarım alanlarındaki orantısız sulama ve yüksek oranlı kaçak elektrik kullanımı da kaynaklarımızın sürdürülebilirliğini ciddi biçimde tehdit ediyor. Önümüzdeki yıllarda toprak ve su konularında sorunların daha da ciddi boyutlar alacağı tahmin ediliyor.
Tarımsal sulama temelde elektriğe bağlı bir süreç. Ülkemizde tarımsal sulama için yılda yaklaşık 15 milyar kWh elektrik tüketiliyor. Bunun yaklaşık yarısı ise Dicle Elektrik hizmet bölgesinde gerçekleşiyor.
Tarımsal sulama aynı zamanda kaçak elektrik kullanımının da en büyük nedeni. Kaçak elektrik kullanımında en yüksek oran, tarımsal sulama yoğunluğunun da etkisiyle Şanlıurfa ilinde görülüyor. Özellikle Siverek ve Viranşehir ilçelerindeki bazı bölgelerde kaçak oranları yüzde 98’e ulaşabiliyor.
Yapısal sorunlar ön planda
Ekonomi Gazetesi için soruları yanıtlayan, Dicle Elektrik Genel Müdürü Yaşar Arvas, tarımsal sulama alanındaki sorunların su yönetimi, sulama altyapısının yetersizliği, yüksek su tüketimi gerektiren yanlış ürün tercihleri ve yeraltı suyu kullanımı gibi yapısal unsurlarla doğrudan bağlantılı olduğuna dikkat çekti.
Bölgede sulu tarım ağırlıklı olarak hangi illerimizde yapılıyor?
Bölgedeki 16 milyon dönüm ekili alanın yaklaşık 9 milyon 483 bin 869 dönümünde sulu tarım yapılıyor. Bunun 6 milyon 621 bin 518 dönüm Şanlıurfa’da, 1 milyon 145 bin 784 dönüm Mardin’de gerçekleşiyor. Hizmet bölgemizde yaklaşık 130 bin çiftçi bulunuyor. Bunların 55 bini ÇKS’ye kayıtlı sulu tarım üreticisi.
Yüksek ölçüde elektrik üreten abone sayısı ne durumda?
Yüksek elektrik tüketen tarımsal sulama abone sayısı yaklaşık 32 bin düzeyinde. Bu abonelerin yaklaşık 2.800’ü büyük ölçekli sulama gerçekleştiriyor ve yoğun bir biçimde elektrik tüketiyor.
Kaçak elektrikle yapılan sulama hangi boyutta?
Dicle Elektrik bölgesindeki 6 ilde (Diyarbakır, Şanlıurfa, Mardin, Batman, Siirt, Şırnak) toplam yıllık elektrik tüketimi yaklaşık 25 milyar kWh seviyesinde. Bunun yaklaşık 8,5 milyar kWh’i tarımsal sulamadan kaynaklanıyor ve 5 milyar kWh’si kaçak olarak kullanılıyor. Sadece geriye kalan 3,5 milyar kWh’si faturalandırılabiliyor.
Kaçak elektrik kullanımında en yüksek oran, tarımsal sulama yoğunluğunun da etkisiyle Şanlıurfa ilinde görülüyor. Özellikle Siverek ve Viranşehir ilçelerindeki bazı bölgelerde kaçak oranları yüzde 98’e ulaşıyor.
Bir tarımsal abone ne kadar elektrik tüketiyor?
Bir tarımsal sulama abonesinin yıllık ortalama tüketimi yaklaşık 250 bin kWh düzeyindedir. Bu tüketim yaklaşık 100 hanenin yıllık elektrik tüketimine eşdeğer geliyor. Bu da çoğunlukla kaçak olarak kullanıyor.
Kaçak elektrik kullanımı ne tür sorunlara neden oluyor?
Kaçak elektrikle kuyulardan çekilen suyla yapılan “vahşi sulama” (salma sulama) sonucunda tarlalarda su birikiyor. Harran ve Akçakale’de drenaj kanalları üzerinden su toplanarak bataklık alanlar oluşuyor. Çiftçinin ihtiyaç duyduğu su israf ediliyor.
Sulama sezonunda, özellikle Temmuz–Ağustos döneminde, kaçak ve yoğun yük nedeniyle şebeke üzerinde ciddi baskı oluşuyor; bazı bölgelerde sistemsel dalgalanmalar ve çöküş riski artıyor.
Hangi ürünün tarımı bölgede en fazla su tüketimine neden oluyor?
Mısır ekimi, yüksek su ve enerji ihtiyacı nedeniyle bölgedeki elektrik yükünü artıran başlıca ürünlerden biri. İlgili resmi kurumların, mısıra ekimine destek vermemesine ve bazı bölgelerde yasak ilan etmesine rağmen çiftçilerin mısır ekiminde ısrar ettiği gözlemleniyor.
Mısırın yasaklanma nedeni bölgenin ekosistemine uygun olmaması. Çoğunlukla ikinci ürün olarak dikiliyor ve toprağın çoraklaşmasına sebep oluyor.
Yeraltı suyunu çıkarmanın yarattığı olumsuz etki nedir?
Derin sondaj kuyularından kaçak elektrik enerjisiyle su çekilmesi, enerji maliyetini katlıyor. Aynı zamanda yeraltı su kaynaklarının tükenişini hızlandırıyor. Örneğin, 10 yıl önce 100–150 metre derinlikten su çekilirken, bugün bazı bölgelerde 850–900 metreye kadar iniliyor.
Dicle ve Fırat havzasındaki sulak alanların kurumasında yeraltı su kaynaklarının hızla tükenmesi belirleyici rol oynuyor. Örneğin, Şanlıurfa Harran Ovası’nda aşırı sulama nedeniyle yaklaşık 15 metre derinliğinde obruklar oluştuğu gözlemleniyor.
