Yapay zekâdan elektrikli araçlara, batarya teknolojilerinden yenilenebilir enerjiye kadar uzanan yeni teknolojik dönüşüm, ülkeler arasındaki ekonomik hiyerarşiyi yeniden şekillendiriyor. Bu süreçte belirleyici olan, yeni teknolojileri kullanabilmekten çok, onları geliştiren, üreten ve küresel ölçekte ticarileştiren bir ekonomiye dönüşebilmek. Kritik teknolojiyi ithal eden ülkeler değer zincirinin düşük katma değerli aşamalarında kalırken, yeni teknolojik standartları ve tedarik zincirlerini kuran ülkeler sermayeyi, nitelikli emeği ve küresel pazar payını kendilerine çekiyor.
Türkiye açısından tartışmayı önemli kılan husus: ülkenin teknolojik bakımdan bütünüyle yetersiz olmaması, fakat mevcut kapasitesini ekonominin geneline yayılan bir dönüşüme çevirememesidir. Bu noktada Çin’in teknolojik gelişme aşamalarını hızla atlamaya dayanan sıçraması ile Japonya’nın sonunda kendi teknolojisini geliştirebildiği kademeli yükselişi, Türkiye için iki farklı gelişme modeli olarak dikkat çekiyor. Peki Türkiye de bu gelişmeyi gösterebilir mi?
Çin’in “kurbağa sıçraması”
Çin’deki büyük teknolojik atılımı da ifade etmek için kullanılan kurbağa sıçraması (leapfrogging) kavramı, bazı ara aşamaları atlayarak yeni teknolojilerde üretim üstünlüğünün yakalanması fikrine dayanıyor. Elbette bu durum insan sermayesindeki birikimin ve üretim koşullarındaki dönüşümün bir ürünü. Çin, kredi kartı altyapısının geniş nüfus kesimlerine yayılmasını beklemeden mobil ödemelere geçti. İçten yanmalı motor teknolojisinde yerleşik üreticileri yakalamak yerine elektrikli araçlara, geleneksel enerji teknolojilerinde rekabet etmek yerine ise güneş paneli ve batarya üretimine yöneldi. Büyük iç pazar, uzun vadeli sanayi politikası, kamu finansmanı ve yerli tedarik zincirlerinin birlikte geliştirilmesi bu sıçramayı mümkün kıldı (örn, bkz. Altenburg vd, 2022).1 Türkiye ise dijital ödeme sistemleri, savunma sanayii ve insansız hava araçları gibi belirli alanlarda benzer bir potansiyel göstermesine rağmen henüz bunu ekonominin geneline yayılan bir teknolojik dönüşüme çeviremedi.
Japonya: Kademeli sanayi yükselişi
Japonya’nın 2. Dünya Savaşı sonrasındaki yükselişi ise “aşama atlama”dan çok, kademeli sanayi yükselişi örneği olarak görülüyor. Japonya başlangıçta yabancı teknolojileri lisanslayarak-uyarlayarak tekstilden çeliğe, otomotivden elektroniğe doğru ilerlemiş, zamanla taklitçi üretimden (ve tersine mühendislikten) kalite, süreç ve ürün inovasyonuna geçmiştir. Devletin stratejik yönlendirmesi, şirketler ile bankalar arasındaki uzun vadeli ilişkiler, ihracat disiplini ve nitelikli insan sermayesi bu dönüşümün temelini oluşturmuştur. Türkiye’nin deneyimi ise sanayi üretimini artırmasına rağmen teknolojiyi özümseme, yerli ara malı üretme ve küresel markalar oluşturma bakımından Japonya’nın izlediği süreklilik gösteren yükselme patikasından ayrılmaktadır.
Türkiye kendi yolunu bulmalı
Ülkemiz özelinde bakıldığında; savunma sanayii, otomotiv, beyaz eşya, dijital kamu hizmetleri, ödeme sistemleri ve oyun sektörü gibi alanlarda önemli teknolojik birikimlerin olduğu görülüyor. Buna karşılık Türkiye ekonomisi ağırlıklı olarak orta teknolojili sektörlerde yoğunlaşmış durumda. Yeni teknolojilerin şirketler arasındaki yayılımı sınırlı kalıyor. OECD’ye göre 2018-2020 döneminde Türkiye’deki şirketlerin yalnızca üçte biri bir yenilik gerçekleştirdiğini bildirmiştir. Bu oran OECD ortalamasının yaklaşık yarısı kadardır (OECD, 2025).2 Türkiye’nin temel sorunu tek tek başarı örnekleri üretememesi değil, bu başarıları kalıcı bir teknolojik yükselme modeline dönüştürememesidir.
Teknolojik sıçrama: Vitrin işi değil, sabır işi
Teknolojik sıçrama bir vitrin işi değil. Sabır ve süreklilikle inşa edilebilecek bir kapasite yaratma işidir. Türkiye’nin önünde iki yol var: kritik teknolojileri ithal ederek orta teknolojiye sıkışmak ya da mevcut başarı alanlarını kalıcı bir üretim ekosistemine dönüştürmek. Bunun için seçilmiş alanlarda uzun vadeli politika, nitelikli insan sermayesi ve güçlü bir araştırma-üretim ilişkisi gerekiyor.
[1] 10.1016/j.techfore.2022.121914
2 OECD. (2025). OECD economic surveys: Türkiye 2025. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/d01c660f-en
