4 Ağustos 2025 tarihli yazımızda “Mevzuat, anlaşılmasın diye mi kaleme alınır?” diye sormuştuk.1 Elbette anlaşılsın diye kaleme alınmalı.
Gümrük mevzuatı sürekli değişen, dinamik bir yapıya sahip. Değişikliği izlemek bizi yormuyor. Ancak yapılan değişikliğin ne anlama geldiğini çözmek ise gerçekten insanı yoruyor.
Anlamakta zorluk yaşanan mevzuattan birisi de 20.12.2025 tarih ve 33113 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan Pan-Avrupa-Akdeniz Tercihli Menşe Kurallarına Dair Bölgesel Konvansiyon Ortak Komitesi’nin 1/2023 Sayılı Kararı Kapsamı Tercihli Menşe Kuralları Hakkında Yönetmelik. Aslında yönetmeliği okuduğunuzda anlamak o kadar zor değil ama hangi şartlarda ve hangi durumda uygulanacak, bu değişikliğin vergilendirmeye ve sektöre etkisi nasıl olacağını kestirmek oldukça güç. Ancak hakkını yememek gerekir, bu yönetmelik Türk bürokratının tasarladığı bir düzenlemeden değil, uluslararası bir düzenlemenin bize yansıması.
Ticaret Bakanlığı, yönetmeliğin sonuçlarının ne kadar sıkıntılı olduğunun farkında. Bu nedenle de yönetmeliğin ülkemiz bazında etkisinin nasıl olacağına ilişkin de bir duyuru yayınladı. Hatta duyuruda geçiş süreci için süre uzatma yönünde çaba gösterdiğini ancak sonuç alamadığını da vurguladı. Duyuruda; “PEM Ortak Komitesinin, 12 Aralık 2024’te aldığı 2/2024 sayılı Karar ile eski PEM kuralları ile Revize PEM kurallarının eşzamanlı uygulaması 31 Aralık 2025’te sona ermektedir ve ülkemizin çabalarına karşın bu tarihten sonra uzatma için uzlaşı sağlanamamıştır.” ifadesi yer alıyor.
Çapraz Kümülasyon nedir?
Tercihli tarifeden yararlanan eşyanın menşei, tarafların imzaladığı anlaşmada yer alan menşe kurallarına göre belirlenir. Üretimi birden fazla ülkede gerçekleşen eşyanın menşeinin belirlenmesinde, STA’ya taraf ülkelerde yapılan toplam işçilik esas alınır. İşte bu noktada menşe kümülasyonu devreye girer.
İkili anlaşma kapsamında yapılan işlem ve işçiliğin eşyanın menşeinin belirlenmesine esas alınmasında ikili kümülasyon, anlaşmaya taraf ikiden fazla ülkedeki işlem ve işçiliğin esas alınmasında ise çapraz kümülasyon söz konusudur.
Kümülasyon, anlaşmaya taraf ülkelerden biri menşeli ürünlerin diğer taraf menşe statüsünü kazanmaları için o ülkede menşe kazanımı için yapılması gereken yeterli işlem ve işçiliklerinin tamamının yapılmamasına olanak tanır.
Türkiye, üç çapraz kümülasyon kapsamında AB ülkeleri (Almanya, Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Çekya, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Fransa, Hırvatistan, Hollanda, İrlanda, İspanya, İsveç, İtalya, Kıbrıs, Letonya, Litvanya, Lüksemburg, Macaristan, Malta, Polonya, Portekiz, Romanya, Slovakya, Slovenya, Yunanistan), EFTA ülkeleri (İzlanda, İsviçre, Liechtenstein ve Norveç), Faroe Adaları, Akdeniz ülkeleri (Cezayir, Mısır, İsrail, Ürdün, Lübnan, Fas, Filistin, Suriye, Tunus), Batı Balkan ülkeleri (Arnavutluk, Bosna ve Hersek, Makedonya, Karadağ, Sırbistan ve Kosova) ve Komşu ülkelerden (Moldova, Ukrayna ve Gürcistan) olmak üzere 50 ülke ile ticaret ağında yer almaktaydı. Dolayısıyla bir eşyanın ithalinde bu ülkelerin toplamında yapılan işlem ve işçiliklerin tamamı üzerinden vergilendirme avantajından yararlanmaktaydı. Bu nitelikteki eşyaya gümrük vergilerinin yanında ilave gümrük vergisi muafiyeti de tanınmaktaydı.
Revize PEM Menşe Kuralları nedir?
Pan-Avrupa-Akdeniz (PEM) Tercihli Menşe Kurallarına Dair Bölgesel Konvansiyon; Avrupa ve Akdeniz’e kıyısı bulunan Kuzey Afrika ve Orta Doğu ülkeleri arasındaki tercihli ticaretin bel kemiğini oluşturmuştur. Bazı Akit Tarafların Revize Konvansiyonun iç onay sürecini tamamlayamaması veya serbest ticaret anlaşmalarının (STA) gerekli dinamik atıf hükmü ile güncellenememiş olması nedeniyle 1 Ocak 2026 itibarıyla PEM bölgesinde artık tek bir menşe kümülasyon sistemi olmayacak. İkili bir yapı oluşacak:
- Revize PEM kurallarını uygulayan taraflar; Türkiye, AB, EFTA ve Fareo Adaları.
- 2012 PEM Konvansiyonu (veya daha eski ikili protokoller) altında kalan taraflar: Cezayir, Mısır, İsrail, Ürdün, Lübnan, Fas, Filistin, Suriye, Tunus, Türkiye.
2026’dan itibaren her ikili ilişki için tek bir kural seti uygulanacağından, Türkiye 1. kategoride yer alacak 2012 PEM konvansiyonuna taraf olmayacaktır. Diğer bir deyişle, Türkiye sadece AB, EFTA, Fareo Adaları ile çapraz kümülasyon kapsamında olacaktır. Tercihli ticaret açısından Türkiye’nin AB ile arasında gümrük birliği olması ve gümrük birliğinin daha avantajlı olması nedeniyle AB ile ticarette ağırlıklı olarak bu yöntem uygulanmaktadır.
Bu durum, tedarik zincirlerini, kümülasyon imkânlarını, gümrük denetimi risklerini, fiyatlandırmayı, kurumsal tedarik yapılandırmalarını ve ürün tasarım kararlarını etkileyebilecek önemli ve yapısal bir kırılmaya neden olacaktır.
İlave gümrük vergisi
Bugün 5.000’e yakın üründe ilave gümrük vergisi uygulanmaktadır. Türkiye’nin STA anlaşması imzaladığı ülkelerden yaptığı ithalatta gümrük vergisinin yanı sıra ilave gümrük vergisi muafiyeti de bulunmaktadır. Revize PEM Menşe Kuralları gereğince çapraz kümülasyondan yararlanarak ilave gümrük vergisi istisnası tanınan eşya için artık gümrük vergisinin yanı sıra ilave gümrük vergisi yükü de oluşacaktır.
Geri ödeme yasağının kaldırılması
Çapraz kümülasyon sisteminde geri ödeme yasağı varken, Revize PEM Menşe Kurallarında bu yasak sadece 50-63 fasıllarda yer alan tekstil ürünleri için geçerliliğini koruyacaktır. Geri ödeme yasağı, üretilen ürünün bünyesinde üçüncü ülke menşeli girdilerin vergilerinin tahsil edilmesi zorunluluğudur. Ülkemizde bu vergiler ihracat esnasında telafi edici vergi adı altında tahsil edilmektedir. Bu durumun, yeni kümülasyon sisteminde yapılan üretimlerde vergi avantajı sağlayacağı açıktır.
Yönetmeliğin Yürürlük Tarihi
Yazımızın konusunu oluşturan Yönetmelik 1/1/2025 tarihinden geçerli olmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir. 11 ay 20 gün boyunca yapılan işlemler doğal olarak Yönetmelik kapsamında değerlendirilecektir. Yukarda bahsettiğimiz geri ödeme yasağı kapsamında ödenmiş olan telafi edici vergilerin Yönetmeliğin sonradan yayınlanması nedeniyle yanlış olarak alındığı ortaya çıkmıştır. Doğal olarak bu kapsamda ödenen telafi edici vergilerin ihracatçılar tarafından geri alınması hakkının doğduğunu belirtmekte fayda var.
AB için geçerli olan her durumun İngiltere için de geçerli olduğunu vurgulamakta fayda var.
Diğer taraftan, Ticaret Bakanlığından yapılan 25 Aralık 2025 tarihli duyuruyla; eski kurallara göre menşeli sayılan ve Fas, Mısır, Filistin ve Tunus’a ithal edilen girdilerin, eşyanın nihai varış ülkesinin AB olması halinde, AB’ye ihracatta “Geçiş Kuralları” kapsamında çapraz kümülasyona konu edilebileceği bildirildi.
Ayrıca, son anda kümülasyona Bosna-Hersek, Kosova, Karadağ, Kuzey Makedonya Gürcistan, Filistin eklendi.
1 https://www.ekonomigazetesi.com/kose-yazisi/mevzuat-anlasilmasin-diye-mi-kaleme-alinir-55742
