11 Nisan 1918 tarihli Gümrük Kanunu’nda, gümrük idarelerinin görev ve sorumluluklarına göre başlıca üç sınıfa ayrıldığı görülmektedir. Bugün bu sınıflandırma hâlâ kullanılmaktadır.
102 yaşını kutlayan Türkiye Cumhuriyeti’nin temel kurumlarından biri olan gümrük idaresinin “Cumhuriyetin kuruluşunda nasıl bir idari yapısı vardı?” Hiç aklınıza geldi mi? Benim aklıma geldi ve hem merakımı gidermek hem sektörü bilgilendirmek hem de tarihe bir not düşmek amacıyla konuyu masaya yatırdım. Bunu yaparken mümkün olduğunca o dönemin bir röntgenini çekmeye ve okuyucuların önüne sermeye çalıştım.
Rüsumat Müdüriyeti Umumiyesi
Devletler var olduğu sürece vergi ve gümrük idareleri var olmuştur. Osmanlı döneminde sahil, hudut ve kara gümrükleri olarak dağınık yapıda faaliyet gösteren taşra gümrük idareleri, 1859 yılında İstanbul Emtia Gümrük Eminliği'ne bağlanmış ve 1861 yılında da bu kurumun adı "Rüsumat Emaneti" olarak değiştirilmiştir.1 12 Temmuz 1909 tarihli Kararla Rüsumat Emaneti kaldırılarak gümrükler ve ilgili kurumları, “Rüsumat Müdiriyeti Umumiyesi” çatısı altında Maliye Bakanlığı’na bağlanmıştır.
Karar içeriğinden, yapılanmanın gerekçesinin gümrüklerin devlet gelirini toplayan bir kurum olması nedeniyle mevcut statüde kalmasının veya diğer bir bakanlığa bağlanmasının uygun olmayacağı ve bu gibi kurumların birçok Avrupa ülkesinde, Maliye Bakanlığı’na bağlı bulunduğu anlaşılmaktadır.
Rüsumat Emaneti’nin kaldırılıp, gümrüklerin tek bütçe altında Maliye Nezaretine bağlanmasından sonra, gümrüklerle ilgili her çeşit yazışmanın maliyeden geçmesi şeklinde bir uygulama başlatılmıştır. Bu durum ise işlemlerin gecikmesi başta olmak üzere bazı güçlüklere yol açmıştır. Bu soruna çözüm getirilmesi amacıyla bir nizamnameyle gümrükler, bağımsız bütçe ve yönetim şekliyle Maliye Bakanlığı’na bağlanmıştır.
Uygulamaya konan 1/9/1909 tarihli nizamnameye göre gümrükler Maliye Bakanı’na bağlı genel müdür tarafından yönetilir. Genel müdür, Maliye Bakanı’nın önerisi ile padişah onayıyla atanır. Merkez idarede bulunan şube müdürleri ile başmüfettiş, genel müfettiş, mektupçu, muhasebeci ve başmüdürler, genel müdürlükçe seçilir ve Maliye Nazırı’nın önerisi üzerine padişah onayıyla atanırlar. Hukuk müşaviri, merkez idare kalemi reisleri ve kontrolörler, genel müdürün önerisi ile Maliye bakanı tarafından atanırlar. Diğer memurların atamaları genel müdür tarafından yapılır. Maliye bakanınca atamaları yapılan memurların terfileri genel müdürün önerisi ile maliye bakanınca yapılır. Diğer memurların terfilerine ilişkin yetki ise genel müdüre aittir.
Harcamalarla ilgili olarak genel müdürlük ile Maliye Bakanlığı arasında yetki ayırımı vardır. 200 lirayı aşan harcamalar konusunda emir vermek yetkisi genel müdürün önerisi ile Maliye Bakanı’na aittir. İki yüz liradan az olan ödemelerin yapılması ile memurların maaşlarının ödenmesinde genel müdür yetkilidir. Yine, aynı Nizamnameye göre, Bakanlarla yapılacak tüm yazışmalar Maliye Bakanı aracılığıyla yapılır. Diğer yazışmalarda ise müdürler yetkilidir.
Belirtilen bu bilgilerden, gümrüklerin maliyeye bağımsız bütçe ve yönetim şekliyle uygulamasında, bazı üst düzey amir ve memurların dışında diğer memurların atamalarına, terfilerine ve gerektiğinde idari açıdan cezalandırılmalarına ilişkin yetkinin Gümrükler Genel Müdürlüğü’ne (Rüsumat Müdüriyeti Umumiyesi) ait olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca, belirli miktarı geçmeyen harcamaları yapmak yetkisi de yine Gümrükler Genel Müdürlüğüne ait bulunmaktadır.
Mevzuat düzenlemeleri
Bu dönemde, Gümrük Mevzuatı açısından önemli ve yeni düzenlemeler hayata geçirilmiştir. İlmi, sistematik ve spesifik nitelikte bir gümrük tarifesi hazırlanarak 1916 yılında yürürlüğe konulmuştur. Yine “Batılı ülke gümrük kanunları”nın da incelenmesiyle, modern nitelikte bir Gümrük Kanunu hazırlanmış ve bu kanun 1918 yılında yürürlüğe konulmuştur. Ayrıca, 1909 tarihli Gümrük Nizamnamesi ile gümrüklerde beyanname sistemine geçilmiştir.
İkinci Meşrutiyet Döneminde gümrüklerde uygulanan gümrük mevzuatının bir kısmı Cumhuriyet döneminde de bir süre boyunca uygulanmıştır. Nitekim, 1916 tarihli Gümrük Tarifesi, 1499 sayılı Gümrük Tarife Kanunu’nun 1929 yılında yürürlüğe konulmasına kadar gümrüklerde uygulanmıştır. Aynı şekilde 11 Nisan 1918 tarihli Gümrük Kanunu, 1949 yılında 5383 sayılı Gümrük Kanunu yürürlüğe konuluncaya kadar bazı değişikliklerle uygulanmıştır.
Merkez ve taşra yapısı
Kurtuluş Savaşı’na başladığımızda “1914 yılı Rüsumat Salnamesi” ile yapılandırılmış bir gümrük teşkilatı yapısı bulunmaktaydı. Gerek merkez gerekse taşra teşkilatının salname ile şekillendirildiği yapı, 29/12/1931 tarihli, 1909 sayılı Kanun ile “Gümrük ve İnhisarlar Vekaleti” kurulana dek sürmüştür.
Salnameye göre merkez teşkilatı; Gümrükler Genel Müdürlüğü, Müfettişler Dairesi, Genel Yazışmalar, Memurin ve Levazım Dairesi, Kontrol, İstatistik ve Manifesto Dairesi, Umumi Harbiye Dairesi, Hukuk Müşavirliği, Tahlilhane, Matbaa, Daire Müdürlüğü, Muhafaza Müdürlüğü, Aktarma Kalemi, Osmanlı Sahillerinin Muhafazasına Memur Vapur Mürettebatı birimlerinden oluşmaktadır.
Taşra teşkilatı ise İstanbul, Galata, Haydarpaşa, İzmir, Beyrut, İskenderun, Bağdat, Cidde, Yemen, Trabzon ve Edirne Gümrük başmüdürlüklerinden oluşmaktadır. Bugün ülkemiz topraklarında bulunmayan Beyrut, Bağdat, Cidde, Yemen gibi yerlerde gümrük başmüdürlüklerinin Midilli, Sakız, Rodos, Beyrut, Hayfa, Yafa, Bağdat, Basra, Haktın, Cidde, Basra gibi yerlerde ise gümrük müdürlüklerinin yer aldığını görmekteyiz.
Gümrük idarelerinin yetkileri
11 Nisan 1918 tarihli Gümrük Kanunu’nda, gümrük idarelerinin görev ve sorumluluklarına göre başlıca üç sınıfa ayrıldığı görülmektedir. Bu sınıflandırmaya göre birinci sınıf gümrük idareleri, herhangi bir istisna olmaksızın her çeşit eşyanın gümrük işlemlerini yapmaya yetkilidirler. İkinci sınıf gümrük idareleri, gümrük kimyahanelerinde tahlil yapılmasını gerektiren işlemler hariç olmak üzere, sair tüm eşyanın gümrük işlemlerini; üçüncü sınıf gümrük idareleri ise, sadece yolcu beraberinde getirilen eşyanın işlemleri ile her çeşit iç ticaret ve ihracat eşyasının işlemlerini yapmaya yetkilidirler.
Bugün bu sınıflandırma hâlâ kullanılmaktadır.
1) www.sg.gov.tr/tarihce
