HÜLYA SUCU DUYAN - Yeminli Mali Müşavir
OSB alacaklarının zamanında tahsil edilmesi, organize sanayi bölgelerinin (OSB) mali sürdürülebilirliği ve bütçe dengesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çerçevede, ödeme yükümlülüklerini süresinde yerine getirmeyen katılımcılara uygulanan gecikme zammı, OSB gelirlerinin korunmasına yönelik önemli bir mali önlem niteliği taşımaktadır.
Bu yazıda, öncelikle gecikme zammı ile gecikme faizi arasındaki fark açıklanarak; ardından OSB'ler açısından gecikme zammının yasal dayanakları, gecikme zammı oranı, hesaplama yöntemleri, gecikme zammına uygulanacak katma değer vergisi (KDV) oranı ve bu işlemlerin Tekdüzen Hesap Planı çerçevesinde muhasebeleştirilmesine ilişkin hususlar detaylı olarak ele alınacaktır.
Gecikme Zammı mı, Gecikme Faizi mi?
Gecikme zammı, 6183 Sayılı AATUHK’nun 51.maddesinde düzenlenmiş ve süresi içerisinde tahakkuk etmiş ancak ödeme süresi içerisinde ödenmeyen vergilerin vade tarihinden ödeme tarihine kadar geçen süre için her ay ve ay kesirleri için belli oranda hesaplanan bir alacaktır.
Gecikme faizi ise, 213 Sayılı VUK’nun 112.maddesinde düzenlenmiş ve süresi içerisinde tahakkuk ettirilmeyen vergiler için sonradan yapılan ikmalen, resen ya da idarece tarhiyatlarda, verginin normal vade tarihinden son yapılan tarhiyatın tahakkuk tarihine kadar hesaplanan bir alacaktır.
Bu yazıda, OSB alacaklarının süresinde ödenmemesi halinde uygulanacak gecikme zammı uygulaması ayrıntılı şekilde ele alınacaktır.
OSB ile ilgili Yasal Düzenlemelerde Gecikme Zammı
Katılımcıların ödeme yükümlülüklerini süresinde yerine getirmemesi halinde hesaplanan gecikme tutarları, 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu’nun 12. maddesi uyarınca OSB'nin gelir kalemleri arasında yer almaktadır.
OSB Uygulama Yönetmeliğinde; arsa tahsis ve satış gelirleri başlıklı 23’üncü maddesinin birinci fıkrasının (ş) bendinde, arsa tahsis ve satış prensiplerinin, katılımcı veya kiracılardan tahsil edilecek altyapı katılım payları, elektrik, su, atık su, doğalgaz ve benzeri satış ve hizmet bedelleri ile ilgili prensiplerin ve bu aidat ve satış bedellerinin tahsilatında gecikme halinde uygulanacak yaptırımlara ilişkin esasların belirlenmesi müteşebbis heyetin ve genel kurulun görev ve yetkileri arasında sayılmıştır. Bu maddeyle, tahsili geciken alacaklara müteşebbis heyet ve genel kurulca belirlenecek esaslara göre yaptırım uygulanacağı açıkça belirtilmiştir.
Aynı Yönetmeliğin, “Ödemelerin zamanında yapılmaması” başlıklı 59’uncu maddesinin birinci fıkrasında, arsa tahsis ve satış bedeli, katılımcı veya kiracılardan tahsil edilecek alt yapı katılım payları, elektrik, su, atıksu, doğalgaz ve benzeri satış ve hizmet bedeli ödemelerinin vadesinde yapılmadığı takdirde, gecikme süresi için ödenmeyen tutara; ilgili mevzuatta düzenleme bulunan haller dışında, 6183 sayılı Kanunun 51 inci maddesinde yer alan gecikme zammı oranından az, bu oranın bir buçuk katından fazla olmamak kaydıyla genel kurul/müteşebbis heyet tarafından belirlenen gecikme faizi uygulanacağı belirtilmiştir.
RG-5/9/2024-32653 ile yapılan bu değişiklikle, sayılan OSB gelirlerinin tahsilinde gecikme olduğu hallerde bu tutara ilişkin olarak ilgili mevzuatında gecikme zammını içeren düzenleme bulunduğunda bu düzenlemenin uygulanacağını, ilgili mevzuatında düzenleme bulunmuyorsa, gecikme zammı oranını; alt sınır 6183 sayılı Kanunun 51 inci maddesinde yer alan gecikme zammı oranı kadar, üst sınır ise bu oranın bir buçuk katından fazla olmaması şartına bağlanıp, sürenin hesaplanmasıyla birlikte genel kurul veya müteşebbis heyet tarafından belirlenerek uygulamaya konulacaktır.
Söz konusu madde kapsamında, OSB’nin gelirlerinden tahsilinde gecikme yaşanan kalemlerin hangilerinin, ilgili mevzuatında gecikme zammına ilişkin özel düzenlemelere tabi olduğunu, hangi kalemler bakımından böyle bir düzenleme bulunmadığını belirlemek ve bu iki durumda gecikme zammının ne şekilde hesaplanacağına dair yöntemsel bir değerlendirme yapmak önem arz etmektedir.
OSB Gelirlerinin, İlgili Mevzuatta Gecikme Zammını İçeren Düzenlemeler;
Elektrik Piyasası Kanunu; OSB’lerin onaylı sınırları içerisinde Kurumdan üretim ve/veya dağıtım lisansı alarak üretim ve/veya dağıtım faaliyetlerinde bulunabileceği hükmüne yer verir. Elektrik Piyasası Tüketici Hizmetleri Yönetmeliği'nin 35. maddesi 6. fıkrasına göre, tüketicilerin elektrik borçlarını zamanında ödememesi durumunda görevli tedarik şirketi (OSB olabilir) tarafından gecikme zammı uygulanabilir. Bu gecikme zammı, yönetmelikle belirlenen üst sınırı geçemez ve günlük olarak hesaplanır. Gecikme zammı oranının belirlenmesinde, Aynı yönetmeliğin 4. maddesi, gecikme zammı oranının, 6183 sayılı Kanun’un (AATUHK) 51. maddesine göre belirleneceğini belirtmektedir. Elektrik abonesinin borcunu zamanında ödememesi durumunda, OSB (veya görevli tedarik şirketi), 6183 sayılı kanundaki oran üzerinden ve günlük esasla gecikme zammını uygular.
4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu’nun 20’nci maddesi uyarınca, OSB’lerin doğalgaz temini, dağıtımı ve satışı yalnızca OSB tüzel kişiliğinin yetki ve sorumluluğundadır. Bu kapsamda, doğalgaz satın alarak katılımcılarına dağıtım ve satış yapan OSB’ler için, doğalgaz dağıtım şirketleriyle ilgili hükümler emsal teşkil etmektedir. Doğal Gaz Piyasası Dağıtım ve Müşteri Hizmetleri Yönetmeliği’nin 49’uncu maddesinde; tüketim bedelinin fatura üzerinde belirtilen tarihe kadar ödenmemesi halinde, gecikme zammının dağıtım şirketi tarafından tahsil edileceği, bu zammın günlük esasla hesaplanacağı ve serbest tüketiciler için sözleşmede belirtilmekle birlikte 6183 sayılı AATUHK’nın 51’inci maddesinde belirtilen oranı aşamayacağı hükme bağlanmıştır. Buna göre, OSB’ler tarafından doğalgaz dağıtım ve satışından doğan alacakların süresinde tahsil edilmemesi halinde, 6183 sayılı Kanun’un 51’inci maddesine göre belirlenen gecikme zammı oranı esas alınarak, gün esaslı gecikme zammı uygulanacaktır.
Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği'nin 23. maddesinde, aidatların zamanında ödenmemesi halinde uygulanacak yaptırımların müteşebbis heyet veya genel kurul tarafından belirleneceği hüküm altına alınmışken; 59. maddede yer verilen alacak kalemleri arasında “yönetim aidatları”na açıkça yer verilmemiştir. Bu durum, aidatlara ilişkin yaptırım ve özellikle gecikme faizi oranının, genel kurul veya müteşebbis heyet tarafından serbestçe belirlenebileceğini göstermektedir. Dolayısıyla, yönetim aidatlarının süresinde ödenmemesi durumunda uygulanacak faiz oranı bakımından, genel kurulun veya müteşebbis heyetin takdir yetkisinin bulunduğunun kabulü gerektiği kanaatindeyiz.
OSB Uygulama Yönetmeliği 59’uncu maddesinin birinci fıkrasında, arsa tahsis ve satış bedeli, katılımcı veya kiracılardan tahsil edilecek alt yapı katılım payları, su, atıksu, ve benzeri satış ve hizmet bedeli ödemelerinin vadesinde ödenmeyen tutara; bu sayılan gelirlerden elde edilen alacağın ilgili mevzuatta özel bir düzenleme bulunmadığı durumlardan olup, 6183 sayılı Kanunun 51 inci maddesinde yer alan gecikme zammı oranından az, bu oranın bir buçuk katından fazla olmamak kaydıyla genel kurul veya müteşebbis heyet tarafınca belirlenecektir. Burada iki unsurdan bahsetmek gerekirse;
- İlk unsur, uygulanacak gecikme zammı oranının belirlenmesidir. Mevzuat, bu oran için alt sınırı 6183 sayılı Kanunun 51. maddesinde yer alan gecikme zammı oranı olarak belirlenmiş, üst sınırı ise bu oranın bir buçuk katını aşamayacak şekilde sınırlandırmıştır. Bu oran, genel kurul veya müteşebbis heyet tarafından tespit edilerek belirlenecektir.
- Diğer unsur ise, gecikme zammına esas alınacak sürenin nasıl hesaplanacağıdır. OSB Uygulama Yönetmeliği’nin değişiklikten önceki 59. maddesinde, bu sürenin gün esasına göre hesaplanacağı açıkça belirtilmekteydi. Ancak yapılan değişiklikle birlikte, sürelerin nasıl hesaplanacağına dair açık bir hükme yer verilmemiş; genel kurul veya müteşebbis heyet tarafından belirlenerek uygulanacağı yönünde hüküm ifadesi düzenlenmiştir.
Bu çerçevede, gecikme zammına esas sürenin; ya önceki düzenlemede olduğu gibi gün esasına göre ya da 6183 sayılı Kanun’un 51. maddesine yapılan atıf doğrultusunda, ay kesirlerine isabet eden süreler için günlük hesaplama esas alınarak uygulanması mümkündür. Hangi yöntemin uygulanacağına ise genel kurul veya müteşebbis heyet tarafınca belirlenecektir Bu doğrultuda, oranın ve sürenin belirlenmesine ilişkin yetki söz konusu mercilere ait olduğu açıktır.
Sürelerin Hesaplanması,
6183 sayılı Kanunun 8’inci maddesinde, aksine bir hüküm bulunmadıkça bu kanunda yazılı sürelerin hesaplanmasında ve tebliğlerin yapılmasında VUK hükümlerinin uygulanacağını ve 213 sayılı VUK’nun sürelerin hesaplanması başlıklı 18’inci maddesiyle de sürelerin başlaması ve bitimine ilişkin hususlar belirtilmiştir.
- Süre gün olarak belli edilmişse başladığı gün hesaba katılmaz ve son günün tatil saatinde biter,
- Süre hafta veya ay olarak belli edilmişse başladığı güne son hafta veya ayda tekabül eden günün tatil saatinde biter. Sürenin bittiği ayda, başladığı güne tekabül eden bir gün yoksa süre o ayın son gününün tatil saatinde biter,
- Sonu belli bir gün ile tâyin edilen sürelerde, süre o günün tatil saatinde biter,
- Resmi tatil günleri süreye dâhildir. Şu kadar ki, sürenin son günü resmî tatile rastlarsa tatili takip eden ilk iş gününün tatil saatinde biter.
Bu hesaplamalarda ödeme tarihinin süreye dahil edilmesi, vade tarihinin ise süreye dahil edilmemesi gerekmektedir.
213 sayılı Kanunun 15 inci maddesinde, 13 üncü maddede yazılı mücbir sebeplerden herhangi birinin bulunması halinde, bu sebep ortadan kalkıncaya kadar sürenin işlemeyeceği, bu takdirde tarh zamanaşımının işlemeyen süreler kadar uzayacağı hükme bağlanmıştır. Bu hükme göre, mücbir sebep nedeniyle tahakkuku geciken amme alacağının tahakkuktaki gecikme kadar ödeme süresinin de uzar.
Günlük Esasa Göre Gecikme Zammı Hesaplaması,
Gün esaslı gecikme zammı, bir borcun vadesinden sonra geçen her gün için ayrı ayrı gecikme tutarı hesaplanması anlamına gelir. Bu yöntem, toplam gecikme süresine göre doğrudan gün sayısı üzerinden bir zam bedeli belirlemeyi amaçlar. Formülü;
Gecikme süresine bağlı olarak, günlük gecikme zammı oranı %4,5’lik (21.05.2024 tarihinden itibaren) aylık oranın 30’a bölünmesiyle elde edilen oran, anapara ile çarpılmasıyla gecikme zammı hesaplanır.
Ay ve Ay Kesirlerine İsabet Eden Günlük Gecikme Zammının Hesaplanması;
6183 sayılı Kanunun 51’inci maddesine göre vadesinde ödenmeyen alacaklara ilişkin;
- Gecikme zammı tam aylar için aylık esasa göre aşağıdaki formüle göre hesaplanır.
- Gecikme zammı günlük esasa göre aşağıdaki formüle göre hesaplanır.
Tahsilat Genel Tebliği Seri:A Sıra No:1’de günlük esasa göre gecikme zammı oranının belirlenmesinde uyulması gereken hususlardan bahsetmiştir;
- 1 ay 30 gün olarak dikkate alınacaktır,
- Günlük gecikme zammı oranı (Geçerli Aylık Oran/30) formülüyle bulunacaktır,
- Bulunan bu katsayının virgülden sonraki ilk 6 hanesi hesaplamalarda kullanılacaktır,
- Katsayının virgülden sonraki 7’nci veya devam eden hanelerinde bir sayı bulunması halinde 6’ncı hane bir üst sayıya tamamlanacaktır,
- Katsayının virgülden sonraki 7’nci veya devam eden hanelerinde bir sayı yok ise 6’ncı hane değiştirilmeyecektir.
Örnek;
30.11.2024 vadeli 5.000- lira tutarlı alacak 15.01.2025 tarihinde ödenmiştir.
Katılımcının vadesinde ödemediği bu alacak için ayrıca 01.12.2024-15.01.2025 tarihleri arasındaki süre için gecikme zammı hesaplanması gerekmektedir. Buna göre, hesaplanacak gecikme zammı tutarı,
** 01.12.2024 - 31.12.2024 tarihleri arasındaki 1 aylık süre için aylık esasa göre, (%4,5 x 5.000=)225,00 lira ve
** 01.01.2025 - 15.01.2025 tarihleri arasındaki 15 günlük süre için günlük esasa göre (0,0015 x15gün x 5.000=) 112,50 lira,
olmak üzere toplam 337,50 lira olacaktır. Bu itibarla, katılımcı 5.000- lira tutarındaki borcuyla birlikte 337,50 lira tutarında gecikme zammını da ödemek zorundadır.
Gecikme oranı,
Gecikme Zammı, 6183 sayılı Kanunun 51.maddesinde, amme alacağının ödeme süresinde ödenmeyen kısmına vadenin bitim tarihinden itibaren her ay için ayrı ayrı %4,5 (21.05.2024 tarihinden itibaren) oranında gecikme zammı uygulanacağı belirtiliyor. Ay kesirlerine isabet eden gecikme zammı günlük olarak hesap edilir. Vadesinde ödenmeyen amme alacaklarına uygulanacak gecikme zammı oranları Cumhurbaşkanı Kararı ile belirlenmektedir.
Gecikme zammı oranının değişmesi,
6183 sayılı Kanunun 51’inci maddesinin bu hükmüne istinaden Cumhurbaşkanı Kararıyla aylık gecikme zammı oranının yeniden belirlendiği hallerde,
-Aylık Esasa Göre: Aylık esasa göre gecikme zammının hesaplanacağı bir aylık süre içindeki bir tarihte oran değişikliği yapılırsa, bu bir aylık sürenin tamamına eski oran tatbik edilecektir.
- Günlük Esasa Göre ve Ay Kesrinde: Ay kesirleri için gecikme zammının hesaplanması günlük esasa göre yapıldığından, Cumhurbaşkanı Kararının yürürlüğe girdiği gün dahil olmak üzere daha sonraki günler için yeni oran, yürürlük tarihinden önceki günler için ise eski oran tatbik edilecektir.
Asgari Gecikme Zammı Tutarı,
6183 sayılı Kanunun 51’inci maddesinin ikinci fıkrasıyla gecikme zammı asgari tutarı 1-TL olarak belirlenmiştir.
Borç Aslının Ödenmiş olması,
Gecikme zammının hesaplandığı matrah yani borç aslının ödenmiş olması gecikme zammının takip ve tahsiline engel değildir.
Hesaplanan Gecikme Zammına Uygulanacak KDV Oranı,
3065 Sayılı KDVK’nun 24 üncü maddesi c) bendinde; vade farkı, fiyat farkı, kur farkı, faiz, prim gibi çeşitli gelirler ile servis ve benzer adlar altında sağlanan her türlü menfaat, hizmet ve değerlerin matraha dâhil olan unsurlar arasında sayıldığı belirtilmiştir.
3065 Sayılı KDV-GUT’nin 5.2.Vade Farkları madde hükmüne göre, 3065 sayılı Kanunun (24/c) maddesinde, teslim ve hizmet işlemlerine ait faturada ayrıca gösterilen vade farkları matraha dahil edilir ve işlemin tabi olduğu KDV oranı üzerinden vergilendirilir.
Öte yandan, vadeli işlemlerde bedelin zamanında ödenmemesi nedeniyle ortaya çıkan yeni vade farkları da vadeli satışa konu teslim ve hizmete ilişkin matrahın bir unsuru olduğundan, bu vade farklarının ayrıca fatura edilmesi ve vadeli satışa konu teslim veya hizmetin yapıldığı tarihte bu işlemlerin tabi olduğu oran üzerinden KDV hesaplanarak, vade farkı faturasının düzenlendiği döneme ilişkin beyannamede beyan edilmesi gerekmektedir.
OSB yasal düzenlemelerine göre gecikme zammına uygulanacak KDV oranı, gecikme zammına konu teslim veya hizmetin yapıldığı tarihteki bu işlemlerin tabi olduğu oran üzerinden KDV hesaplanacaktır.
Tek Düzen Hesap Planında Gecikme Zammının Gelirinin Muhasebe Kaydı;
Tek düzen hesap planında yer alan 602 Diğer Gelirler Hesabı; işletmenin korunması, ihracatı teşvik ya da hükümet politikasına uyma zorunluluğu karşısında oluşan işletmenin faaliyet hasılatındaki düşüklüğü veya faaliyet zararını gidermek için, sermaye katkısı niteliğinde olmayan, mali yardımlar, devletin bazı malları vergi, resim, harç ve benzeri yükümlülüklerden istisna etmesi yoluyla yaptığı yardımlar ve satış tarihindeki vade farkları, ihracatla ilgili fiyat istikrar destekleme primi vb. hasılat kalemleri bu hesapta izlenir. OSB’lerin bağış, gecikme zammı, kira gelirleri, ilan ve reklam gelirleri, hurda gelirleri ve bunun gibi diğer gelirleri, bu hesapta takip edilmektedir.
Kaynakça
– 4562 sayılı OSB Kanun ve Uygulama Yönetmeliği
– 213 sayılı Vergi Usul Kanunu
– 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun
– Tahsilat Genel Tebliği (Seri:A – Sıra No:1)
