Geçtiğimiz hafta yayımlanan Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği, karbon piyasası açısından önemli bir eşiği ifade ediyor. Bu düzenleme ile Türkiye, emisyonların izlenmesi, raporlanması, doğrulanması ve tahsisatların yönetilmesi için temel çerçeveyi oluşturmuş oldu.
Ancak bu adımı doğru okumak gerekiyor. Yönetmelik çok önemli bir başlangıç olmakla birlikte aktif, güvenilir ve yatırım kararlarını etkileyen bir karbon piyasası yalnızca yönetmelik metniyle oluşmaz. Asıl belirleyici olan, bu piyasanın hangi kurallarla işleyeceği, karbon fiyatının nasıl oluşacağı, tahsisatların nasıl dağıtılacağı ve sistemin sanayideki dönüşümü nasıl destekleyeceğidir.
Bugün dünyada emisyon ticaret sistemleri (ETS) artık istisnai uygulamalar değil. Uluslararası Karbon Eylem Ortaklığı’nın (ICAP) 2026 değerlendirmesine göre 41 emisyon ticaret sistemi yürürlükte ve bu sistemler küresel sera gazı emisyonlarının %26’sını kapsıyor. Dünya Bankası verileri de karbon fiyatlandırma araçlarının 2025 yılında kamu bütçeleri için 107 milyar doların üzerinde gelir yarattığını gösteriyor. Bu tablo, karbon piyasalarının iklim politikasının yanında sanayi, finansman ve rekabet politikası haline geldiğini de ortaya koyuyor.
Yönetmelik zemini kuruyor
Türkiye yönetmeliği ile üst sınır, tahsisat, ücretsiz tahsisat, birincil ve ikincil piyasa, işlem kayıt sistemi, denkleştirme, piyasa istikrar mekanizması, sera gazı emisyon izni ve pilot uygulama dönemi artık mevzuat çerçevesinde karşılığı olan kavramlar haline geldi.
Bu önemli. Çünkü karbon piyasasının çalışabilmesi için önce ölçülebilir ve doğrulanabilir veri gerekir. İşletmelerin emisyonlarını izlemesi, raporlaması ve doğrulatması sistemin ilk şartıdır. Verisi güçlü olmayan bir piyasada ne adil tahsisat yapılabilir ne güvenilir fiyat oluşabilir ne de yatırımcı uzun vadeli karar alabilir.
Yönetmelikte pilot uygulama döneminin öngörülmesi de doğru bir tercih. Çünkü ETS gibi karmaşık bir piyasa mekanizması bir anda kusursuz çalışmaz. Pilot dönem hem kamu kurumlarının hem sanayinin hem de piyasa işletmecisinin öğrenme süreci olarak görülmeli.
Asıl sınav tasarımda
Şimdi başlıkta soruya gelelim… Bundan sonraki aşamada en kritik konu tasarım kalitesi olacak. Üst sınırın hangi yöntemle ve ne kadar sıkı belirleneceği, ücretsiz tahsisatların hangi kıyas değerlerine göre dağıtılacağı, piyasa istikrar mekanizmasının nasıl işleyeceği ve denkleştirme kullanımının hangi koşullara bağlanacağı sistemin gerçek etkisini ortaya koyacak. Karbon fiyatı çok düşük kalırsa yatırım kararlarını değiştirmez. Çok oynak olursa sanayici uzun vadeli fizibilite kuramaz. Ücretsiz tahsisatlar verimliliği ödüllendiren bir mantıkla tasarlanmazsa sistem güçlü işletmeleri teşvik etmek yerine mevcut yapıyı koruyan bir mekanizmaya dönüşebilir.
Bu nedenle ETS yalnızca emisyonu fiyatlayan bir piyasa olarak görülmemeli. Aynı zamanda sanayide enerji verimliliği, atık ısı geri kazanımı, elektrifikasyon, yakıt dönüşümü, yenilenebilir enerji ve proses iyileştirme yatırımlarını hızlandıracak bir sinyal üretmeli.
AB deneyimi ne söylüyor?
Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi bu açıdan önemli bir örnek. Sistem 2005’ten bu yana gelişerek bugünkü yapısına ulaştı. Avrupa Komisyonu’na göre elektrik ve sanayi tesislerinin ETS kapsamındaki emisyonları 2005’e kıyasla yaklaşık %50 azaldı. Aynı zamanda ihale gelirleri; temiz teknoloji, enerji dönüşümü ve yenilikçilik fonları için önemli bir kaynak oluşturdu.
Buradan çıkarılacak ders açık. ETS’nin başarısı yalnızca karbon fiyatının varlığına bağlı değil. Piyasanın öngörülebilir olması, gelirlerin dönüşüme geri dönmesi, sektörlerin rekabet gücünün gözetilmesi ve yatırım sinyalinin net verilmesi gerekir.
Sanayi için fırsat nerede?
Türkiye açısından en büyük fırsat, ETS’yi sanayinin dönüşüm yatırımlarıyla bağlamakta. Karbon fiyatı oluştuğunda enerji verimliliği projelerinin, atık ısı geri kazanımının ve düşük karbonlu üretim yatırımlarının ekonomik değeri artar. Daha az enerji tüketen ve daha düşük emisyon yoğunluğuyla üretim yapan işletme yalnızca çevresel açıdan değil, finansal açıdan da avantaj sağlar. KOBİ etkisi de göz ardı edilmemeli. ETS ilk aşamada büyük tesisleri kapsıyor gibi görünse bile etkisi zamanla tedarik zincirine yayılır. Çünkü büyük şirketler kendi karbon maliyetlerini yönetirken tedarikçilerinden daha fazla veri, daha düşük enerji yoğunluğu ve daha ölçülebilir dönüşüm adımları talep edecektir.
Son söz
Türkiye ETS Yönetmeliği karbon piyasası için gerekli zemini oluşturuyor. Ancak bu zemin tek başına yeterli olmayacak. Şimdi sıra, piyasayı güvenilir, öngörülebilir ve yatırım kararlarını yönlendirecek şekilde tasarlamakta. ETS doğru kurgulandığında verimliliği ödüllendiren, düşük karbonlu yatırımları hızlandıran, finansmanı harekete geçiren ve rekabet gücünü koruyarak dönüşümü destekleyen bir araç olabilir.
