2023’te gelişmekte olan ülkelerde faizler yükselmeye başladığı için bu şirketlerin hisselerine akan fonlar azaldı. Gojek’in değeri 6-7 milyar dolar civarına düştü. Grab ise 20 milyar dolara yakın bir değere sahip. Şimdi Softbank iki şirketi birleştirip hisselerinin değerine değer katmak istiyor.
Bu hafta Singapur’daydım. Singapur’da araç çağırmak için Uber uygulamasını açarsanız, otomatik olarak Grab diye başka bir uygulamaya bağlanıyorsunuz. Grab için “Singapur’un Uber”i diyebiliriz. Uber, 2018’de Grab ile baş edemeyeceğini anlayınca, Grab’in %27,5 büyüklüğündeki hissesi karşılığında operasyonlarını devrederek Güneydoğu Asya pazarından çekilmiş. Bugün Filipinler’den Tayland’a, Vietnam’dan Endonezya’ya 600 milyon nüfusun yaşadığı bu büyük pazarda Grab ile beraber bir de Gojek diye bir süper uygulama var. Bu iki uygulama taksiden, yemeğe, ödemelerden e-ticarete ve hatta mikrokrediye kadar birçok hizmetin altyapısını sağlıyor. Grab ve Gojek, birleşmeyi planlıyor ve bu nedenle de ortalık karışık. Gelin, Güneydoğu Asya’da süper uygulamalar nasıl stratejik altyapı haline geliyor, beraber inceleyelim.
2020’de “Dünyanın en büyük Müslüman teknoloji şirketi neden bizden değil Endonezya’dan çıktı?” başlıklı yazımda, Endonezyalı Gojek’in motosikletle yolcu taşımaktan finansa kadar birçok alanda hizmet veren bir “süper uygulama” haline gelişinin hikâyesini incelemiştim. O zaman Türkiye’den ilk defa milyar dolarlık şirket çıktı diye sevinirken, Gojek’in değeri 10 milyar dolardan fazlaydı. Hatta Gojek’in kurucusu Nadiem Makarim işlerini profesyonellere devredip 2024’e kadar Endonezya’da eğitim bakanı olarak görev yaptı.
O günden beri Endonezya merkezli Gojek ve Singapur merkezli Grab Güneydoğu Asya’nın her yerinde rekabet halinde. Gelişmekte olan ülkelerde bu uygulamaların ana işlevi, zaten kayıt dışı olan kuryelik gibi pazarları formel hale getirip hem tüketiciye daha iyi hizmet sunmaları hem de çalışanların refah seviyesini artırmaları. Dolayısıyla zengin ülkelerde bu hizmetlerin zaten kısıtlı ve kayıt altında olduğu durumlarla karıştırmamak lazım.
İki şirket birleşirse, birçok ülkede tekel olacak
Ben yazımı yazdığımdan bu yana Grab ABD’de, Gojek de Endonezya’da halka arz edildi. Her ikisinin de başlıca hissedarı Softbank. 2023’te gelişmekte olan ülkelerde faizler yükselmeye başladığı için bu şirketlerin hisselerine akan fonlar azaldı. Gojek’in değeri 6-7 milyar dolar civarına düştü. Grab ise 20 milyar dolara yakın bir değere sahip. Şimdi Softbank iki şirketi birleştirip hisselerinin değerine değer katmak istiyor. Birleşirlerse, doğacak yeni şirket Endonezya başta olmak üzere birçok ülkede tekel haline gelecek.
Sözünü ettiğimiz “süper uygulama”lar artık belli bir ölçeği geçince alelade bir tüketici uygulaması olmaktan çıkıyor ve bir şehrin ulaşım sistemi, tüm şoförlerin “işvereni,” esnafın en önemli satış kanalı oluyor. Nereden baktığınıza bağlı olarak, “kritik altyapı” ya da “siyasi problem” de diyebilirsiniz. Endonezya’nın milli gelirinin %2’si bir şekilde Gojek üzerinden geçiyormuş. Endonezya Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto’nun tek derdi birleşmeye karşı sokağa dökülüp protesto yapan 500 bin şoför değil. Bir de “yerli ve milli süper uygulamamız Gojek’i Singapurlular’a sattırmazuk!”, diyenler var.
Devletin “altın hisse” ile şirket yönetimine dönüşü
İlk aşamada pazara girişleri açık tutmak için her iki şirketin de şoförlerle veya diğer tedarikçilerle münhasır çalışması yasaklandı. Bu çok yerinde bir tedbir. Ancak rol modeli Çin’de devlet kapitalizmini kuran Deng Xiaoping olan Cumhurbaşkanı Prabowo için bu yeterli değil. Prabowo, Grab ve Gojek birleşmesine Endonezya Rekabet Kurumu’nun izin vermesi için yeni oluşacak şirketten Endonezya Varlık Fonu’na “altın hisse” tahsis edilmesini şart koşuyor. Daha önce dünyanın hiçbir yerinde görülmemiş bir şart. Ancak Başkan Trump’ın geçen sene Intel’den %10 hisse aldığı düşünülürse, artık böyle şeyler insana tuhaf gelmiyor.
Endonezya devletine altın hisse verilirse, Prabowo yeni şirketin komisyon oranlarından, verisini nerede tutacağına ve ileride bir gün kime satılabileceğine kadar birçok konuda karar yetkisine sahip olacak. Peki Grab’in Amerikan borsasındaki hissedarları bunu kabul edecek mi? Eskiden şirketler devletlerin koyduğu kurallar altında çalışırdı. Bu kuralların sık sık değişmesi rahatsız edici olsa da esas olan kurala uymaktı. Şimdilerde ise öyle özelleştirmeyle satılan değil, sıfırdan büyüyüp ulusal şampiyon haline gelen şirketlerin yönetimine devletlerin doğrudan karıştığı bir döneme giriyoruz.
Laf açılmışken, biz de 2022’de e-ticaret kanununu değiştirip bu alandaki şirketlerin daha öyle Gojek veya Grab olmadan büyümelerini sınırlamıştık ve süper uygulama olmalarını yasaklamıştık. Dünyadaki gelişmeler ışığında bu kanunun bir etki analizinin yapılıp yeniden tartışılmasının zamanı geldi.
