Giderek parçalanan küresel finans sisteminde, tarihin en eski ticaret yöntemlerinden biri geri geliyor. Ticaret savaşları ve birçok ülkenin içinde bulunduğu çatışmalar uluslararası yaptırımların ve finansal kısıtlamaları tetikleyince, bazı emtia ürünlerinin doğrudan diğer mallarla değiş tokuş edildiği takas sistemi yeniden gündemde. Para birimi olmadan yürütülen bu model, artık yalnızca tarih kitaplarında değil; Çin’den İran’a, Rusya’dan Pakistan’a kadar uzanan yeni ticaret ağının merkezinde yer alıyor.
ABD-Çin ticaret savaşı, Rusya- Ukrayna çatışması ve SWIFT sisteminden dışlamalar, küresel ticarette alternatif arayışları hızlandırdı. Geleneksel bankacılık kanallarına erişemeyen ülkeler, jeopolitik baskılara karşı takas ticaretiyle direnç geliştiriyor. Özellikle Rusya, İran, Venezuela ve Pakistan gibi yaptırımlar altında kalan ekonomiler, ticaretin sürekliliğini sağlamak için bu yöntemi yeniden canlandırdı.
Örneğin Rusya Ekonomi Bakanlığı 2024’te “takas rehberi” yayımlayarak bu ticaret modelini resmileştirdi. Rusya, Çin’le bir dizi takas anlaşması yaptı. Reuters verilerine göre, “Buğday için arabalar, makineler için metaller, hizmetler için alüminyum” gibi alışverişler artık resmi düzeyde yürütülüyor. Ruble ve yuan arasındaki ödemelerin riskli hale gelmesiyle, şirketler fiziksel mal değişimini tercih etmeye başladı. Çin bankalarının Rus ödemelerini kabul etme konusundaki isteksizliği, mal karşılığı mal işlemlerinin artmasına yol açtı.
Çin–İran arasında otomobil-metal hattı
Bu dönüşümün en dikkat çekici örneklerinden biri Çin ile İran arasında yaşanıyor. Yangtze Nehri kıyısındaki sanayi kentlerinden İran’a giden otomobil parçaları, nakit yerine bakır ve çinko konteynerleriyle ödeniyor. Bloomberg’e göre, bu alışverişlerin toplam hacmi yüz milyonlarca dolara ulaşıyor. Sri Lanka, İran petrolüne erişin için çay sevkiyatlarını kullanıyor. Seylan çayıyla petrol değiştiriliyor. Çin’in otomobil parçalarını İran fıstığıyla takas etmesi de yeni dönemin çarpıcı örnekleri arasında gösteriliyor. Bu işlemler, hem yaptırımları atlatma aracı hem de doların hakimiyetine karşı gelişen yeni bir ticaret dili olarak öne çıkıyor.
Pakistan sahneye çıkıyor
Takas ticaretinde öne çıkan bir diğer aktör ise Pakistan. Ülke, İran’la pirinç karşılığında petrol, bakır ve elektrik takası yaparak hem ihracatını artırdı hem de döviz rezervlerini korudu. 2023’te Afganistan, İran ve Rusya ile takas ticaretine izin veren İslamabad yönetimi, böylece hızla tükenen döviz rezervleri üzerindeki baskıyı azalttı. Arab News’e göre, son aylarda Pakistan’ın B2B takas düzenlemelerinde yeni yasal çerçeveler onaylandı. Bu model, Hindistan için de bir rekabet unsuru yaratıyor. Çünkü Pakistan, Basmati pirincini enerjiyle takas ederek Hindistan’ın geleneksel pazarlarında etkinlik kazanıyor.
Batı izliyor, sistem genişliyor
Takas ticareti yaptırımlar altındaki ekonomilerin nefes borusuna dönüşmüş durumda. Oluşturulan bu ticaret koridorları sayesinde ülkeler, enerji ve metal gibi temel emtialara indirimli erişim sağlıyor. Ancak Batılı hükümetler bu işlemleri yakından izliyor ve “gizli dolar dışı ekonomi”nin büyümesinden rahatsızlık duyuyor. Küresel ticarette para yerine malın konuşulduğu bu yeni dönemde, takasın yeniden yükselişi, finans sisteminin dönüşümünü sessizce anlatıyor. Ekonomik zorunlulukla başlayan bu model, şimdilerde jeopolitik stratejinin bir aracı haline geliyor.
Son yıllardaki takas ticaret anlaşmaları(2023–2025)
- Bakır ve çinko (Çin–İran): Çinli otomobil üreticileri, ABD yaptırımlarını ve dolar bazlı ödemeleri atlatmak amacıyla Çin otomobil parçalarını İran bakırı, çinkosu ve zaman zaman da kaju fıstığı karşılığında takas etmek üzere anlaşma yaptı.
- Antep fıstığı – otomobil parçaları (Çin–İran): Pekin’in, İran’a fıstık karşılığında yaklaşık 2 milyon dolar değerinde otomobil parçası gönderdiği belirtiliyor.
- Çay- petrole (Sri Lanka–İran): Sri Lanka, İran petrol sevkiyatlarının bedelini Seylan çayı ihracatıyla ödedi. Yaklaşık 250 milyon dolar değerinde olduğu tahmin edilen bu takas, geçmiş borçların kapatılmasını sağladı.
- Yakıt ekipmanları – petrol (Venezuela–İran): İki ülke, Venezuela ham petrolünü İran kondensatları ve rafineri malzemeleriyle takas etti. Anlaşma, ABD yaptırımları altında enerji arzını sürdürmeyi hedefliyordu.
- Buğday – otomobil (Rusya–Çin): Çinli ortaklar yuanla araç satın aldı; Rus ortaklar rubleyle buğday aldı. Ödemeler yerine doğrudan buğdayla otomobil değişimi yapıldı. Bu model, iki ülke arasında para transferi gerektirmeyen “doğrudan değer değişimi” sisteminin temelini oluşturdu.
- Keten tohumu – yapı malzemesi (Rusya–Çin): Rus keten tohumları, ev aletleri ve yapı malzemeleriyle takas edildi. Bu anlaşmalar, Rusya’nın yaptırımlardan sonra ithalat ve ihracat akışını canlı tutmak için başvurduğu yeni yöntemlerden biri.
- Nohut ve mercimek – narenciye ve patates (Rusya–Pakistan): Rus tarım şirketi Astarta Agrotrading, Pakistan’daki firmalarla 15 bin ton nohut ve 10 bin ton mercimeği, narenciye ve patates karşılığında takas etti. Tarımsal emtia takaslarının giderek kurumsallaştığını gösteren dikkat çekici bir örnek.
- Ham petrol – rafine yakıt (Libya): Libya, rafineri kapasitesi yetersizliği nedeniyle ham petrolünü rafine yakıtla takas ediyor. Bu ikili değişim, ülkenin enerji açığını kapatmak için nakit dışı bir çözüm olarak değerlendiriliyor.
- Pirinç – petrol ve metal (Pakistan–İran): Pakistan, İran ile yaptığı anlaşmalarla pirinç ihracatını petrol, bakır ve elektrik karşılığında takas ediyor. Bu model, Pakistan’ın dolar rezervlerini koruma ve temel ithalatları güvence altına alma stratejisinin parçası.
Takas ticareti nedir?
Takas ticareti, mal veya hizmetlerin para kullanılmadan doğrudan başka mal veya hizmetlerle takas edilmesi olarak tanımlanabilir. Para birimlerinin ortaya çıkmasından çok önce kullanılan en eski ticaret biçimlerinden birisi. Örneğin, bir çiftçinin bir çömlekçinin yaptığı bir çömleği buğdayla takas etmesi veya bir terzinin bir marangozun mobilyalarını kıyafetle takas etmesi gibi. Doların küresel ticaret akışlarına hakim olmasıyla, takas ticareti son otuz yılda kullanımdan kalktı. Bu durum hâlâ büyük ölçüde böyle olsa da, son yıllarda yaptırımların yaygınlaşması, farklı para birimlerinin kullanımını ve hatta Rusya, Venezuela, İran ve diğer ülkelerden gelen emtialar için takası artırmaya başladı. Takas sistemi daha az yaygınlaşsa da, daha küçük ölçekte varlığını sürdürdü. Ancak bu durum değişiyor gibi görünüyor.
