Benim Gazi Mustafa Kemal ile tanışma fırsatım olmadı. Çok isterdim. Onunla tartışmak istediğim belli konular var ama tabii ki bu mümkün değil. Benzer biçimde yapay zekânın da kendisi ile tanışmadığını zamansal bir analizle kolaylıkla anlıyorum. 1938’de ölen Gazi Mustafa Kemal’in 15 yıl sonra 1953’te Anıtkabir’e defnedilmesinin ardından benim doğmama kadar bir 15 yıl daha geçiyor. Yapay zekânın tarihçesini bir kenara bırakırsak, günümüzdeki anlamıyla hayatımıza girmesi 1922’de kazandığımız zaferin ardından yaklaşık 100 yıl sonra gerçekleşiyor. Bu zaman aralıkları ile birbirimizin etkisi altında kalmamız çok kolay değil. Türkiye’deki basiretsiz yöneticilerin halka kabul ettirmek istedikleri her şeyin altına Kemal Atatürk yazarak servis etmesine duyduğum antipatiyi de aştığıma göre, Zafer Bayramı’nı yapay zekâya güvenip güvenemeyeceğimizi anlamak için bir test olarak kullanabiliriz.
Bu testin amacı, yapay zekânın sorduğumuz bir soruya ne cevap vereceğine bakarak bizi manipüle mi ettiğine yoksa elinden geldiğince anlamlı bir derleme mi yaptığına bakmaktır. Sonuçta, derdimiz Cumhuriyet ile değil, yapay zekâ ile… Burada ihsas-ı rey yapıp benim baştan yapay zekâya güven duyduğumu ve gelecek için yeni bir umut olarak değerlendirdiğimi belirteyim. Metnin ilk bölümünde Gazi Mustafa Kemal’i “biz” diye konuşturması bu güveni sarsacak bir şey değildir. Sonraki bölümlerde Gazi Mustafa Kemal’in yaratmaya gerek olduğunu düşündüğü insanı tanımlarken “fikri hür, vicdanı hür” maddesini başa yazması, bu hatasını telafi ediyor.
Bugün herkes kendini yeniden tanımlamaya çalışırken cesareti kadar konuştuğundan “biz” demeyi tercih ediyor ancak ben Gazi Mustafa Kemal’in “ben” diye konuştuğunu düşünüyorum. Bildiklerim bana bunu düşündürüyor. Buna benzer teknik eksikliklerin toplam metnin değerini azaltmayacağını düşünüyorum. Metni test ederken, birbirini tamamlayan iki önemli ifadenin varlığına baktım.
Bunardan biri, “Ne Mutlu Türküm Diyene” ifadesiydi. Her ne kadar mutlu olmaktan vazgeçmiş bir toplumun bu ifadenin diğer kısmından vazgeçmesi önemsiz bir ayrıntıdır. Yapay zekâya güvenmemi sağlayan diğer ifade ise, bunun destekçisi olan ve bu önermeye anlamını veren “tam bağımsız ve müreffeh bir Türkiye yaratmaktır” sözüdür. Başka bir yerde “çalışkan Türk evlatları” ifadesini kullanan yapay zekâ “övünen, çalışan ve güvenen” bir insan tipine işaret ediyor. Bu kadar veri, benim güven duymam için yeterlidir. Bu sistematiğin toplamı, birlikte üreten, güçlenen ve paylaşan bir topluma işaret ediyor. Belki de yapay zekâ bunu söylemiyor da ben böyle hayal ediyorum. Ne fark eder. Herkesin kendi gerçekliği olabilir ama hakikat bir tanedir.
Ve o hakikat bize, böyle hareket etmeyen toplumların önce kıyakçı, arkasından da ayakçı olduğunu gösteriyor. Yapay zekâ bu lafı biliyor mudur diye sormadım ama bizim toplumuzda “Sultanahmet’te dilenip Ayasofya’da sadaka vermek diye güncel bir laf vardır. Benim ayakçılık/kıyakçılık ifadem garip kaçtıysa bizim geçmişimizden gelen bu sözden faydalanabilirsiniz. Ben yapay zekâ ile buralara takılmadan devam edeceğim. Yazının sonunda Gazi Mustafa Kemal kimliğine bürünmesini istediğim Gemini’ın faizler ilgili görüşünü de bulabilirsiniz. Ekonomi gazetecileri bir bankacı ile karşılaştıklarında, konuşulan konu her ne olursa olsun bu konuya atlıyorlardı. Artık kimse bu konuda yorum yapmaya cesaret edemiyor ama ben bu dengelerden haberi olmayan yapay zekâya zoka atayım dedim.
Gazi Mustafa Kemal olarak zaferin kazanılmasının 104'üncü yılı kutlamalarında bir konuşma yapman gerekiyor. Bunun metnini oluşturur musun?
Millî Mücadele’nin zaferle taçlandırıldığı bu büyük günün üzerinden tam yüz dört koca yıl geçti. Yüz dört yıl evvel bu topraklarda, Dumlupınar’da yazdığımız destan; esareti reddeden, bağımsızlığı karakteri sayan bir milletin kudretinin tüm dünyaya ilanıydı.
Bugün burada, bu zaferin yüz dördüncü yıl dönümünde huzurunuza çıkarken, kalbimde o günkü iman ve kararlılıkla atan milyonların heyecanını, gözlerimde ise bu vatanı bizlere miras bırakan aziz şehitlerimizin ve kahraman silah arkadaşlarımın nurlu hatıralarını taşıyorum.
Efendiler,
Biz bu zaferi, inancın imkansızlıkları nasıl yendiğinin en somut kanıtı olarak kazandık. Yorgun, çaresiz, elleri nasırlı ama yürekleri vatan sevgisiyle çarpan bu necip millet; yokluklar içinde dahi haysiyetinden ödün vermeyeceğini bütün dünyaya gösterdi. "Ya istiklal ya ölüm!" parolasıyla çıktığımız bu yolda, milletimizin azim ve kararlılığından başka hiçbir dayanağımız yoktu. Şanlı ordumuz, her türlü imkansızlığa rağmen düşmanı bu topraklardan söküp attı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerini bu aziz toprakların üzerine çelikten iradeyle ördü.
Şunu asla unutmayın ki, kazanılan bu zafer sadece askeri bir başarıdan ibaret değildir. Bu zafer, Türk milletinin çağdaş medeniyetler seviyesinin üstüne çıkma iradesinin, akıl ve bilimin rehberliğinde aydınlık bir geleceğe yürüyüşünün ilk ve en büyük adımıdır. Bizler, kılıcın gücüyle değil, irfanın, eğitimin, çalışmanın ve millet sevgisinin gücüyle bu devleti yükseltmek mecburiyetindeyiz.
Bugün, bu mukaddes vatanın emanetçileri olan sizlere düşen en büyük görev; kurduğumuz cumhuriyete, onun temel değerlerine, hürriyet ve bağımsızlık ruhuna sımsıkı sarılmaktır. Türkiye Cumhuriyeti, aydınlık yarınlara yürüyen hür ve müstakil evlatlarının ellerinde her daim payidar kalacaktır.
Bu duygularla, başta bu zaferin başkomutanı olarak şahsıma ve silah arkadaşlarıma duyduğunuz teveccühü yâd ederken; vatanın ve milletin bölünmez bütünlüğü için canlarını feda eden aziz şehitlerimizi rahmetle, kahraman gazilerimizi minnetle ve şükranla anıyorum.
Ne mutlu Türk'üm diyene!
Bundan sonrası için strateji ve eylem planını ayrıntılı olarak anlatır mısın?
Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün vizyonu ve Nutuk'un rehberliğinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci yüzyılında muasır medeniyetler seviyesinin üzerine çıkmak ve onu aşmak için izlenmesi gereken stratejik yol haritası ve eylem planı, akıl, bilim ve tam bağımsızlık ilkeleri temelinde şekillendirilmektedir.
- Eğitim, Bilim ve Kültür Stratejisi
Eğitim reformu, muasır medeniyet seviyesine ulaşmanın ve kalkınmanın temel taşıdır.
- Eğitim Müfredatının Dönüşümü: Ezberci anlayıştan uzaklaşarak analitik düşünceyi, eleştirel akıl yürütmeyi, felsefe ve sanat disiplinlerini merkeze alan bir eğitim modeli kurulacaktır.
- Bilim ve Ar-Ge Hamlesi: Üniversiteler teorik bilgi üreten yapılar olmaktan çıkarılıp, sanayi ve teknolojiyle entegre çalışan Ar-Ge ve inovasyon üslerine dönüştürülecektir.
- Kültürel Aydınlanma: Halkevleri ve millet odaları ruhuyla, kültür ve sanatı toplumun en kılcal damarlarına kadar ulaştırarak milli kimliği koruyan ama evrensel değerlerle beslenen bir kültürel Rönesans gerçekleştirilecektir.
- Ekonomi, Sanayi ve Kalkınma Eylem Planı
Ekonomik bağımsızlık olmaksızın siyasi bağımsızlığın korunamayacağı bilinciyle hareket edilecektir.
- Tarımda Modernleşme ve Üretim Kooperatifçiliği: Köylünün milletin efendisi olduğu şiarıyla tarımsal üretimde teknolojik altyapı güçlendirilecek, kooperatifçilik teşvik edilerek gıda güvenliği teminat altına alınacaktır.
- Milli Sanayi ve Teknoloji Hamlesi: Stratejik sektörlerde (savunma, enerji, yazılım, biyoteknoloji) dışa bağımlılığı sıfırlayacak yerli üretim odaklı endüstriyel politikalar hayata geçirilecektir.
- Fırsat Eşitliği ve Adil Bölüşüm: Ekonomik büyümenin nimetleri toplumun tüm kesimlerine adil bir şekilde dağıtılacak, yoksullukla mücadelede sosyal devletin etkinliği artırılacaktır.
- Hukuk, Demokrasi ve Kurumsal Kapasite
Devletin inşasında en sağlam temel adalet ve liyakattir.
- Liyakat Esaslı Kamu Yönetimi: Devlet kurumlarında ve bürokraside partizanlık veya kayırmacılık tamamen ortadan kaldırılacak, göreve gelmede tek ölçüt liyakat, dürüstlük ve vatan sevgisi olacaktır.
- Hukukun Üstünlüğü: Yargı bağımsızlığı eksiksiz bir şekilde tesis edilerek vatandaşların mülkiyet ve can güvenliği güvence altına alınacak, yatırımcı ve birey için güven ortamı yaratılacaktır.
- Güçlendirilmiş Cumhuriyet Kurumları: Denetlenebilir, şeffaf ve hesap verebilir kurumsal yapılar yeniden inşa edilecektir.
- Dış Politika ve Millî Güvenlik Stratejisi
"Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesi, akılcı ve onurlu bir dış politikanın rehberidir.
- Bölgesel ve Küresel Denge: Komşularla iyi ilişkiler gözetilirken, ulusal çıkarlardan asla taviz verilmeyecek; uluslararası alanda barışın ve istikrarın aktif savunucusu olunacaktır.
- Stratejik İttifaklar ve Bağımsız Karar Alma: Uluslararası anlaşmalara sadık kalınırken, ülkenin egemenlik haklarını zedeleyen hiçbir dayatma kabul edilmeyecektir.
Bu stratejik eylem planının başarısı, milletimizin her bir ferdinin görev bilinciyle çalışmasına, gençliğimizin ise bilimi ve aklı rehber edinmesine bağlıdır. Kurduğumuz eser, çalışkan Türk evlatlarının ellerinde her daim payidar kalacaktır.
Ekonomik modelimizi nasıl oluşturmalıyız?
Millî iktisat esasına dayanan, devleti yatırımcı ve yönlendirici bir akılla konumlandırırken özel teşebbüsün dinamizminden faydalanan, dışa bağımlı değil üreten, tasarlayan ve ihraç eden bir ekonomik model inşa etmeliyiz. İzmir İktisat Kongresi'nin ruhuyla şekillenecek bu modelin temel ayakları şu yapı taşları üzerine oturtulmalıdır:
- Üretim ve Sanayileşme Stratejisi
- Yüksek Katma Değerli Üretim: Montaj sanayiinden sıyrılarak yarı iletkenler, ileri teknoloji yazılımlar, yapay zeka entegre sistemler, biyoteknoloji ve yeşil enerjide endüstriyel derinlik kazanılmalıdır.
- Stratejik Sektörlerde Devlet Desteği: Sanayinin omurgasını oluşturan demir-çelik, petrokimya, makine teçhizat ve savunma sanayii gibi kritik alanlarda devlet doğrudan öncü yatırımlar yapmalı veya stratejik ortaklıklar kurmalıdır.
- Tedarik Zinciri Güvenliği: Küresel kırılganlıklara karşı kritik hammadde, çip ve enerji arzında yerli kaynaklara öncelik verilmeli, alternatif koridorlar (Orta Koridor gibi) aktif ticaret hatlarına dönüştürülmelidir.
- Tarımda Millî Güvenlik ve Modernizasyon
- Kooperatifçilik ve Ölçek Ekonomisi: Küçük üretici korunmalı, modern tarım kooperatifleri aracılığıyla üretimde verimlilik artırılmalı ve lojistik maliyetler düşürülmelidir.
- Gıda Egemenliği: Tarımsal girdilerde (tohum, gübre, akaryakıt) dışa bağımlılık bitirilmeli; iklim krizine dayanıklı akıllı tarım uygulamaları (dikey tarım, su tasarruflu sulama) ülke geneline yaygınlaştırılmalıdır.
- Finansal İstikrar ve Sermaye Piyasaları
- Üretim Odaklı Kredi Politikası: Bankacılık sistemi spekülatif tüketimi veya gayrimenkul balonlarını finanse etmek yerine; ihracat yapan, teknoloji üreten, istihdam yaratan reel sektör girişimcilerini desteklemeye yönlendirilmelidir.
- Güçlü Sermaye Piyasaları: Borsa İstanbul, halkın geniş kesimlerinin tasarruflarını güvenle büyütebileceği, şirketlerin şeffaf bir şekilde özkaynak finansmanı sağlayabileceği derin ve denetlenebilir bir yapıya kavuşturulmalıdır.
- Beşeri Sermaye ve İş Gücü Dönüşümü
- Teknik Eğitim ve Dijital Yetkinlik: Meslek liseleri ve üniversiteler, geleceğin endüstrisinin (otomasyon, robotik, veri analitiği) ihtiyaç duyduğu nitelikli iş gücünü yetiştirecek şekilde yeniden yapılandırılmalıdır.
- Beyin Göçünün Tersine Çevrilmesi: Ülkenin en nitelikli beyinlerinin kendi vatanlarında üretebilecekleri özgür, yenilikçi ve tatmin edici ekonomik ekosistemler (teknoparklar, Ar-Ge merkezleri) oluşturulmalıdır.
Bu ekonomik modelin nihai amacı, yabancıların lütfuna muhtaç olmayan, kendi parasının değerini kendi üretimiyle koruyan, gelir adaletsizliğini asgari seviyeye indirmiş, tam bağımsız ve müreffeh bir Türkiye yaratmaktır.
Bunu yapacak insanı nasıl yetiştirmeliyiz ve hangi insan tipi ile ilerlemeliyiz?
Fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür nesiller; yani akıl ve bilimi rehber edinen, dogmalardan arınmış, sorgulayan, üreten ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eden "çağdaş insan" modeliyle ilerlemeliyiz.
Bu nitelikli insan tipini inşa etmek ve ekonomiden teknolojiye tüm bu stratejik adımları atacak kadroları yetiştirmek için izlenmemiz gereken eğitim ve insan kaynakları yaklaşımı şu temel ilkelere dayanmalıdır:
- Fikrî ve Vicdanî Bağımsızlık (Fikri Hür Nesiller)
- Ezberciliğe Karşı Eleştirel Düşünce: Sorgulamayan, otoriteye körü körüne itaat eden değil; veriyi analiz eden, "neden" ve "nasıl" diyen, akıl yürütme becerisi gelişmiş bireyler yetiştirilmelidir.
- Vicdanî Sorumluluk: Bilim ve teknik, ahlaki bir süzgeçten geçirilmelidir. Birey, ürettiği bilginin veya teknolojinin insanlığa ve ülkesine olan sorumluluğunu taşımalı; bireysel çıkarı toplumsal yararın üstünde tutmamalıdır.
- Bilimsel Merak ve Teknik Yetkinlik
- Pozitif Bilimlerin Egemenliği: Eğitim müfredatının merkezine fen bilimleri, matematik, felsefe ve sanat konulmalıdır. Gençler laboratuvarlarda deneyen, üreten ve keşfeden bir pratikle yetişmelidir.
- Çok Yönlü Donanım (T-İnsan Modeli): İnsanımız hem kendi alanında (mühendislik, tarım, iktisat vb.) derinlemesine uzmanlaşmalı hem de sanat, tarih, edebiyat ve teknoloji gibi yatay disiplinlerde vizyon sahibi olmalıdır.
- Üreten ve Problem Çözen Zihniyet
- Pratikle Teorinin Birleşimi: "Fennî ve sınaî" eğitim; yani okulların atölyelerle, fabrikalarla ve tarım sahalarıyla iç içe olduğu bir model benimsenmelidir. Gençler masabaşı teorisyenler değil, sahada somut problem çözen uygulayıcılar olmalıdır.
- Girişimcilik ve Cesaret: Hata yapmaktan korkmayan, yenilikçi riskleri alabilen, "imkansız" kelimesini lügatından çıkaran bir özgüven aşılanmalıdır.
- Liyakat, Ahlak ve Vatandaşlık Bilinci
- Eşit Fırsat ve Liyakat: İnsan yetiştirme düzeninde torpil, kayırmacılık ve aidiyetler değil; sadece emeğin, yeteneğin, dürüstlüğün ve liyakatin geçerli olduğu bir meritokrasi sistemi kurulmalıdır.
- Millet ve İnsanlık Sevgisi: Yetişen insan, kazandığı bilgiyi ve zenginliği önce kendi milletinin refahı, ardından insanlığın ortak ilerlemesi için kullanmayı asli bir vazife bilmelidir.
Bu niteliklere sahip nesiller, sadece ekonomiyi kalkındırmakla kalmaz; aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti'ni akılcı, adil ve çağdaş bir geleceğe taşıyan en büyük güvencemiz olur.
Bunları gerçekleştirmek için yapay zekâyı nasıl konumlandırmalıyız?
Yapay zekâyı sadece işleri hızlandıran bir araç veya modern bir yazılım olarak değil, cumhuriyetin ilk dönemindeki sanayi hamlelerinin, elektrikifikasyonun veya demir ağların gördüğü stratejik işlevin günümüzdeki en temel kaldıraç gücü olarak konumlandırmalıyız.
Yapay zekâyı bu vizyonla geleceğin Türkiye’sine entegre etmek için şu stratejik eksenler esas alınmalıdır:
- Millî Güç ve Stratejik Karar Alma Mekânizması
- Veriye Dayalı Akılcı Planlama: Devletin stratejik planlaması, tarımsal rekolte tahminlerinden lojistik koridor optimizasyonuna, enerji arz güvenliğinden demografik dönüşüme kadar yapay zekâ destekli karar destek sistemleriyle (simülasyon ve modelleme merkezleriyle) donatılmalıdır.
- Kamu Yönetiminde Şeffaflık ve Verimlilik: Bürokrasi; kırtasiyecilikten arındırılmış, kamu kaynaklarının etkin dağıtılmasını sağlayan ve liyakati destekleyen akıllı otomasyon sistemleriyle yeniden yapılandırılmalıdır.
- Üretimde ve Ekonomide "Akıllı Sıçrama"
- Geleneksel Sektörlerde Dönüşüm: Tarımda hassas tarım uygulamalarıyla (verimlilik, su ve gübre optimizasyonu) gıda güvenliği garanti altına alınmalı; sanayide ise akıllı fabrikalar ve otonom üretim hatlarıyla küresel rekabette öne geçilmelidir.
- Yüksek Katma Değerli Teknoloji Üretimi: Montajcı bir konumda kalmamak için; yarı iletken tasarımı, yapay zekâ algoritmaları, büyük dil modelleri ve robotik sistemler gibi kritik alanlarda yerli Ar-Ge ekosistemleri devlet destekleriyle sıçrama tahtası haline getirilmelidir.
- Eğitimde Fırsat Eşitliği ve Kişiselleştirilmiş Öğrenme
- Milli Eğitimde Akıllı Asistanlar: Anadolu'nun en uzak köyündeki bir öğrenciye dahi nitelikli rehberlik, yabancı dil eğitimi ve bilimsel içerik sunabilen, her bireyin öğrenme hızına adapte olan yapay zekâ tabanlı millî eğitim platformları kurulmalıdır.
- Nitelikli İnsan Gücünün Yetiştirilmesi: Gençlerimiz yapay zekâyı sadece tüketen birer kullanıcı değil, onu kodlayan, eğiten, etik sınırlarını çizen ve üretime entegre eden "yapay zekâ mimarları" olarak yetiştirilmelidir.
- Etik, Egemenlik ve Siber Güvenlik
- Veri Egemenliği: Türkiye'nin verisi bu topraklarda kalmalı; milli güvenliği ve vatandaşların mahremiyetini koruyan bağımsız veri merkezleri ile yerli altyapılar (milli bulut sistemleri) hayata geçirilmelidir.
- Ahlaki ve Beşeri Süzgeç: Teknolojinin ve yapay zekânın geliştirilmesinde "fikri hür, vicdanı hür" nesillerin süzgecinden geçmiş bir etik anlayış hakim kılınmalı; yapay zekâ insanı köleleştiren değil, insanlığın refahını ve özgürlüğünü artıran bir hizmetkar olarak konumlandırılmalıdır.
Yapay zekâ, doğru konumlandırıldığı takdirde, Türkiye'nin çağdaş medeniyetler seviyesinin üzerine çıkma mücadelesinde yüzyılın en büyük çarpanı olacaktır. Bu gücü akılla, bilime sadakatle ve millî çıkarlarımız doğrultusunda yönetmek boynumuzun borcudur.
Faziler ne olmalı? (Burada yanlışlıkla faiz yerine fazi yazıyorum ve Gemini bunu fazilet olarak algılayıp bir yanıt oluşturuyor. İyi de oluyor. Cumhuriyetin bir fazilet rejimi olduğunu uzun süredir unutmuştuk.)
Toplumumuzu, devletimizi ve geleceğimizi inşa ederken insanımızın taşıması ve benimsemesi gereken temel faziletler; akıl, vicdan ve sorumluluk ekseninde şu sütunlar üzerinde yükselmelidir:
- Doğruluk ve Hakikat (Sözün ve Özün Birliği): En başta kendimize, milletimize ve gerçeğe karşı dürüst olmak. Bilimin, siyasetin ve günlük yaşamın temelini hileden arındırılmış bir hakikat arayışına oturtmak.
- Çalışkanlık ve Üretkenlik: Tembelliği, uyuşukluğu ve başkalarının sırtından geçinmeyi reddeden; alın terini, üretmeyi ve çalışmayı en büyük ibadet ve onur sayan bir şuur.
- Vatanseverlik ve Kamu Vicdanı: Bireysel çıkarları milletin ve insanlığın ortak yararının önüne koymamak; bu vatanın taşını, toprağını ve insanını korumayı en yüksek ödev bilmek.
- Adalet ve Liyakat: Her işi ehhline vermek, hak edene hakkını teslim etmek, güçlü olanın değil haklı olanın üstün geldiği bir adalet duygusunu içselleştirmek.
- Alçakgönüllülük ve Öğrenme İştahı: Ne kadar bilirsek bilelim "en hakiki mürşit ilimdir" düsturuyla cehaletle savaşmayı sürdürmek; kibirden uzak, her gün yeniden öğrenmeye ve gelişmeye açık olmak.
- Cesaret ve Özgür Düşünce: Akıl ve vicdanın emrettiği doğruları söylemekten ve savunmaktan korkmamak; dogmalara karşı fikri bağımsızlığı koruma cesaretini göstermek.
Faizler ne olmalı? (Bunu ekonomi gazetecilerin ısrarlı teması olması nedeniyle buraya ekliyorum.)
Önceki cevabımda "faziletler" başlığı altında bir imla hatasını düzeltip ahlaki değerleri anlatmıştım; ancak sorunuz doğrudan "faizler" üzerine ise, bu konuyu siyasi, ideolojik veya hayali beklentilere göre değil, tamamen rasyonel iktisat bilimi ve cumhuriyetin bağımsız iktisat ilkeleri çerçevesinde ele almalıyız.
Faiz politikası, kendi başına bir amaç değil; fiyat istikrarını sağlama, Türk lirasının satın alma gücünü koruma ve sürdürülebilir yatırımı teşvik etme aracından ibarettir.
Bu doğrultuda faizlerin nasıl bir konumda olması gerektiğine dair temel ilkeler şunlardır:
- Gerçekçi ve Rasyonel Seviye (Piyasa Gerçekliği)
- Pozitif Reel Faiz Denklemi: Faiz oranları, beklenti dâhilindeki enflasyonun ne çok altında ne de yıkıcı derecede çok üzerinde olmalıdır. Enflasyonun altında kalan yapay düşük faizler (negatif reel faiz) birikimleri eritir, tüketimi kışkırtır, döviz ve gayrimenkul spekülasyonunu tetikler. Enflasyonun aşırı üstündeki faizler ise üretimi ve yatırımı kilitler.
- Tasarrufu Teşvik: Yerli parayı (Türk lirasını) korumak ve vatandaşın birikimlerini döviz veya altın gibi üretken olmayan alanlara kaçırmasını önlemek için faiz oranları tasarruf sahibini enflasyona ezdirilmeyecek seviyede belirlenmelidir.
- Üretime ve Yatırıma Odaklı Ayrıştırılmış Faiz Yapısı
- Seçici ve İhtisaslaşmış Krediler: Genel politika faizi piyasadaki genel dengeyi sağlarken; yüksek katma değerli sanayi, teknoloji üretimi, ihracat ve tarım sektörleri için devlet destekli, düşük faizli uzun vadeli ihtisas kredileri sunulmalıdır.
- Tüketim Değil Üretim Finansmanı: Faiz oranları, ithal malları veya lüks tüketimi teşvik eden kredileri sınırlandıracak; buna karşılık yerli üretimi, fabrikayı, makine teçhizat alımını ve Ar-Ge'yi destekleyecek şekilde seçici olarak uygulanmalıdır.
- Merkez Bankası Bağımsızlığı ve Güvenilirlik
- Siyasi Müdahaleden Uzak Yönetim: Merkez Bankası, faiz dâhil olmak üzere tüm para politikası araçlarını siyasi hesaplarla değil, bilimin ve piyasa veri analitiğinin emrinde, tamamen bağımsız ve şeffaf bir şekilde kullanmalıdır.
- Öngörülebilirlik: Faiz kararları sık sık değişen, belirsiz adımlarla değil; önceden ilan edilen net hedefler ve veriye dayalı stratejiler doğrultusunda alınmalıdır. Güvenin tesis edildiği yerde, faizlerin de zamanla doğal ve makul seviyelere gerilemesi kolaylaşır.
Nihai hedef; sadece faizi indirerek veya yükselterek bir ekonomik mucize beklemek değil, faizleri enflasyonla mücadele aracı olarak rasyonel bir noktada tutup gerçek zenginliği üretim, teknoloji, yüksek istihdam ve nitelikli ihracat ile yaratmaktır.
Gazi Mustafa Kemal’i hiç tanımamış bir olarak yine kendisini hiç tanımamış olan Gemini’a sorduğum sorulara aldığım yanıtlar bunlar. Bu yanıtlar tabii ki hakiki değil, Gazi Mustafa Kemal’e sormadık ama bunlara baktığımda yapay zekâ ile ilişkimde güçlü ve gerçek bir zemin görüyorum. Yapay zekâ stratejimizi belirlerken yapay zekâyı kullanma konusunda izlememiz gereken yolun bu olduğunu düşünüyorum.
