Edebiyatta ve tiyatroda “oyun içinde oyun” diye nitelenen bir anlatma tekniği, bir yöntem vardır. Bütünü oluşturan oyuncular, karakterler, bütünün içinde kalmak kaydıyla küçük küçük farklı hikayeler anlatır.
İşte Türkiye de siyasette bunun benzerini yaşıyor.
Bütün değişmiyor; çeyrek yüzyıla yaklaşan bir süredir aynı iktidar işbaşında. İktidarın temel ekonomi politikası da aynı ama zaman zaman sanki başka iktidardan devralınmış gibi eski uygulamaların eleştirilere de konu olduğu daha farklı politikalara geçiliyor, farklı yöntemler ve yollar tercih ediliyor.
İşte Haziran 2023’te başlatılan ve üç yılı geride bırakan dezenflasyon dönemi…
Bu dönemde eski uygulama kısmen sözlü olarak, daha fazla da uygulama yönüyle açık açık eleştirildi. Faiz indiriminden vazgeçildi ve tersi yapılmaya başlandı. Kurun baskılanması bir süreliğine sona erdirildi. Hele hele kur korumalı mevduat uygulaması (tabii ki bu kelimelerle ifade edilmemekle birlikte) adeta bir baş belası olarak nitelendi. KKM gerçekten öyleydi, değildi; o ayrı bir konu ama aynı iktidarın farklı ekonomi yönetimleri bu konuda temelden ayrışan görüşler dile getirdi.
Bütün aynıydı; ama detayda farklılıklar vardı.
Hâlâ başarı hikayesi anlatılıyor
Son yılların geçmişten çok ayrışan bir konusu da şu meşhur dezenflasyon uygulaması…
Mayıs 2023 itibarıyla yıllık enflasyon yaklaşık yüzde 40’tı. Yeni ekonomi yönetimi bu düzeyde bir enflasyon devraldı. Maliye Bakanı Şimşek’in ilk mesajı, hem de eski Bakan Nebati’nin yanında dile getirdiği ilk mesajı neydi?
“Türkiye’nin rasyonel bir zemine dönme dışında bir seçeneği kalmamıştır.”
Bu sözün anlamı açıktı. Demek ki daha önceki uygulamalar rasyonel değildi.
Peki rasyonel uygulamalara dönüldü mü ya da dönüldüyse bunu temel amaç olan enflasyondan anlayabilir muyuz?
Aradan üç yılı aşan bir dönem geçti, tam üç yıl. Sonuç? Yüzde 40’ta devralınan enflasyon en son durumda yüzde 31,75 düzeyinde. Arada görülen çok daha yüksek oranlar da cabası.
Kimi aylar bindelik oranlarla gerilemeler yaşandığında “İşte bakın dezenflasyon programı nasıl işe yaradı” gibi açıklamalar duymaya devam ediyoruz.
Yüzde 40’tan yüzde 31’e, 32’ye inmek başarı mı yani?
“Başlangıcı 40 olarak almamak gerekir, bir ara (Mayıs 2024’te) yüzde 75 görülmüştü, o düzeyden 31’e, 32’ye inildi” denilebilir.
İyi de 75’e çıkılmasına yol açan kimdi?
Yeni ekonomi yönetimi “Biz değildik” diyebilir ve geçmişin tortusunu ortadan kaldırmanın bir maliyeti olarak enflasyonun bu düzeye tırmandığını dile getirebilir. Bu büyük ölçüde doğrudur da. 2023 mayıs seçimlerinden önce faizin olmayacak düzeylere indirilmesi, buna karşılık kurun da baskılanması, ardından Haziran 2023’te görevi devralan Şimşek’in hem kuru bırakması, hem faiz artışına gitmesi enflasyonun tırmanmasına yol açtı. O dönemin yüksek enflasyonu, büyük ölçüde, geçmişte halının altına süpürülen sorunlardan kaynaklandı.
Ama bütün aynıydı; uygulama içinde uygulama vardı, sonuçta seyircinin yani vatandaşın olan bitende hiçbir etkisi yoktu.
Bir yıldır aynı yerde…
Yeni ekonomi yönetimi devraldığı enflasyonu ister yüzde 40 kabul etsin, ister tepe noktasının görüldüğü yüzde 75… Önemli olan artık son dönemde belli bir düzeyin bir türlü altına inilememesi gerçeği.
Geçen yılın ağustos ayından bu yılın temmuz ayına kadar geçen on iki ay ve bu on iki aydaki yıllık enflasyon…
En düşük yüzde 30,65, en yüksek yüzde 33,29… Yani son on iki aydaki yıllık enflasyonda tepe ve dip oranlar arasında yalnızca 2,64 puanlık fark var.
Hele hele bu yılın temmuzundan geçen yılın temmuzuna göre iyileşme yalnızca ama yalnızca 1,77 puan. Geçen yıl temmuzda yüzde 33,52 olan yıllık artış bu yıl yüzde 31,75’e indi, hepsi hepsi o.
Yapıştı kaldı!
İtiraf edilemiyor, edilmesi de beklenmiyor tabii ki ama enflasyon adeta bu düzeylerde yapıştı kaldı. Yıllık artış bir türlü yüzde 30’un altına indirilemiyor, indirilebilecek gibi de görünmüyor.
Bu yıl yüzde 30’un altının niye mümkün görünmediğini bu köşede dün detaylı olarak yazdım. Ve ekledim:
“Kaldı ki hadi inildi ve gerçekleşme yüzde 29 oldu. Bu çok büyük başarı mı yani?”
“Dez”i gitti…
Bu köşede 3 Temmuz’da yer alan yazımda henüz altı aylık veriler belliyken şöyle bir başlık kullanmıştım:
“Dezenflasyonun ‘dez’i gitti, enflasyonu kaldı yâdigar!”
Yukarıda aktardığım oranlardan, bir yılda neredeyse hiçbir ilerleme kaydedilememesinden yola çıkarak atmıştım bu başlığı.
Temmuz sonunda oluşan veriler de bu yaklaşımı doğrular nitelikte. Keşke yalnızca temmuz verileri doğrulasa! Yıl sonuna kadar da çok kayda değer bir gerileme olacağı beklenmiyor.
Yüzde 30’lar civarındaki yıllık oranlar Türkiye’nin enflasyon kaderi ya da kadersizliği olmuşa benziyor.
En kötüsü de şu: Bu yapışkanlıktan kurtulmanın bu ekonomi politikasıyla mümkün olmadığı ya henüz görülmedi ya görülemedi ya da görülmekle birlikte alternatif bir politika geliştirilemiyor.
Matruşka grafikler
Enflasyonun nasıl seyrettiğini ve dezenflasyonun nasıl kağıt üstünde kaldığını ortaya koyan yukarıdaki grafikler aslında matruşka gibi…
İki, üç ve dördüncü grafikler aslında ilk grafikten doğuyor.
Bir anlamda ilk grafiğin açılmasıyla ikinci, ikincinin açılmasıyla üçüncü, üçüncünün açılmasıyla da dördüncü ortaya çıkıyor.
İlk grafik, Eylül 2021’deki faiz indiriminden sonra Aralık 2021’de ulaşılan enflasyondan başlayıp Temmuz 2026’ya kadar uzanan dönemi kapsıyor.
İkinci grafik, dezenflasyon programı uygulanan Haziran 2023’ten bu yana olan dönemi gösteriyor.
Üçüncü ve dördüncü grafik ise son iki yıldaki eğilimi ortaya koyuyor. Dezenflasyon Ağustos 2024-Temmuz 2025 döneminde (üçüncü grafik) iyi kötü var ama son grafik yıllık enflasyonun neredeyse yatay gittiğinin somut olarak gözlenmesini sağlıyor. Görüyoruz işte; enflasyonda son bir yıldır değişen neredeyse hiçbir şey yok.
