Motorin fiyatlarında çok önemli görülen 100 lira eşiği aşıldı. Fiyatın örneğin 99 liradan 101 liraya çıkması da psikolojik yönden tabii ki önemli ama bu kez 100 liranın üstüne öyle 99 liralardan çıkılmadı, daha şunun şurasında ağustos sonunda 77 lira düzeyinde bulunuluyordu.
77 liradan 100 liraya… İki haftada yüzde 30’a yaklaşan bir artış…
Benzinde ise durum görece daha iyi. Ağustos sonunda 74 lira olan fiyat şimdi 80 lira dolayında ve artış yüzde 8 düzeyinde.
Enflasyona etki
Akaryakıt fiyatlarındaki artışın enflasyona olan doğrudan etkisini hesaplamak kolay sayılır. Ama bu etkiyi hesaplarken akaryakıtın biraz önce aktardığım ay sonları itibarıyla (mevcut fiyatlar eylül sonunda da aynı kalırsa) olan fiyatının değil, ay ortalamasındaki fiyatının esas alındığını bir kez daha belirteyim.
Bugünkü fiyatlar ay sonuna kadar hiç değişmezse eylülde motorin yüzde 30, benzin yüzde 8 zam görmüş olacak ama TÜFE hesabında bu oranlar dikkate alınmayacak.
Mevcut fiyat düzeyine göre hesaplanan aylık ortalama fiyat benzinde ağustosa göre yüzde 11,5, motorinde yaklaşık yüzde 18 artışa işaret ediyor. Bu oranlar TÜFE’de 0,40 puan kadar bir artışa yol açacak. Ama bir kez daha vurgulamak istiyorum; bugünkü fiyatlar ay sonuna kadar sabit kalmak kaydıyla…
Vatandaşın baktığı başka
Aylık enflasyon hesaplamasında elbette aylık ortalama fiyat dikkate alınıyor, öyle de yapılması gerekir ama vatandaş böylesine teknik hesaplamalara hiç mi hiç girmiyor, girmesi de beklenmez zaten.
Vatandaş açısından önemli şu: “Benzin ve motorin geçen ay sonunda kaç liraydı, şimdi kaç lira? Bir depo kaç liraya doluyordu, şimdi kaç liraya doluyor?”
Hani hep dolaylı etki diyoruz ya, işte o dolaylı etki belli tarihlerin kıyaslamasıyla bulunan artışla gündeme geliyor.
Dolayısıyla vatandaş akaryakıttaki fiyat artışını mal ve hizmetlerine yansıtırken enflasyon hesaplamasındaki gibi “aylık ortalama fiyatı” değil, doğal olarak son fiyatı ve bunun ne kadar arttığını gözetiyor.
Bu açıdan değerlendirildiğinde maliyet anlamında girdi niteliği benzine göre çok daha ağır basan motorinde iki haftada kaydedilen yüzde 30’luk artış çok büyük önem taşıyor. Üstelik bu artış sonucu 100 lira gibi bir eşik aşılmışsa…
Son yıllarda böyle zam pek görülmedi
TÜFE’de 2005’in ocak ayından bu yana olan dönemin akaryakıt fiyatları açıklanıyor. Başlangıç ocak olduğu için de şubattan itibaren aylık değişim oranları var. Bu eylül için ise EPDK verilerinden yola çıkarak ve yine altını çiziyorum, bugünkü fiyatların ay sonuna kadar sabit kaldığını varsayarak aylık değişim hesaplamak mümkün.
2004 şubatından bu yılın eylülüne… Çeyrek yüzyıla, 23 yıla yakın bir dönem; tam 272 ay…
Eylül ayında motorine gelen yüzde 17,80’lik ortalama zam, bu 272 aylık dönemin en yüksek yedinci oranı. Benzine gelen yüzde 11,50’lik zam da bu dönemin en yüksek dokuzuncu oranı.
Kaldı ki biraz önce de belirttiğim gibi aylık ortalama oranlar TÜFE hesabında geçerli olan. Dolaylı etki söz konusu olduğunda bu oranların hiçbir önemi yok.
Vatandaş oturup ortalama fiyat hesaplayacak değil ya! Akıllarda hep son fiyat var. Örneğin eylül ayı için motorinde ortalama fiyat 94 lira dolayında oluşacak ama vatandaş hem bu oranı bilmez -ki bu gayet normaldir- hem bilse de önemsemez.
Motorin kaç lira, 100 lira; o kadar! Hatta bazı yerlerde 100 liranın da üstünde, 101-102 lira. Hele ki böylesine kritik bir eşik aşılmışsa kesinlikle akılda kalacak olan budur.
Fiyatlama davranışlarında esas alınacak olan da bu 100 lirayı aşan düzey ve kaydedilen yüzde 30’a yakın artıştır.
Zincirleme reaksiyon gibi
TÜFE’ye gelecek doğrudan etkinin 0,40 puan dolayında olduğunu belirttim. Yalnızca iki kalemden gelecek bu etki çok yüksek.
Ama motorindeki yüzde 30’luk zamla ortaya çıkacak dolaylı etki öyle anlaşılıyor ki çok daha yüksek olacak.
Bu oran ekonomiye duyulan güvenin daha da bozulması demek. Yetmezmiş gibi son dönemde özellikle bazı yatırım fonlarında ortaya çıkan sorunlar ve sermaye piyasasına dönük algı bozulması da ekonomiye olan güvensizliğin adeta tuzu biberi oldu.
Böyle bir ortamda bakalım eylül ayı enflasyonu ne gelecek? Geçen yılın eylülündeki yüzde 3,23’ün altında kalınır kalınmaya da fark ne kadar olur, bilinmez. Bu arada yeri gelmişken hatırlatayım; geçen yılın eylülünde benzin ve motorin fiyatları ay ortalaması bazında yaklaşık yüzde 3 artmıştı.
