Reel sektörde toplam aktifler iki yılda TÜFE’ye göre reel olarak yüzde 3,07 azaldı. Aktif küçülmesinde başı küçük ve mikro işletmeler çekti. Borçların toplam kaynaklar içindeki payı ise büyük ölçekli girişimlerde yüzde 48,80’den yüzde 54,56’ya çıktı.
Bir önceki yazımızda Merkez Bankası’nın Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ile birlikte hazırladığı sektör bilançoları verilerinden hareketle reel sektör girişimlerinin bilanço ve gelir performansındaki gidişatı değerlendirmiştik. Bu kez aynı konuya ölçekler bazında bakacağız. Geneldeki gelişmelerin büyük, orta, küçük ve mikro ölçekteki girişimlere nasıl yansıdığını ele alacağız.
- Bilanço esasına göre defter tutan reel sektör firmalarının sayısı 2023-2025 arasındaki iki yılda toplam olarak yüzde 2,91 gibi yavaş bir artış kaydetti. Girişim sayısındaki değişim ölçeklere göre oldukça değişken bir görünüm taşıyor. Orta ölçekli girişimlerin sayısı iki yılda yüzde 27,96 gibi oldukça hızlı artarken, büyük işletmelerin sayısı tam tersine yüzde 25,68 gibi yüksek bir hızla azaldı. Küçük işletme sayısı yüzde 12,49 artarken, mikro ölçekli girişim sayısı yüzde 1,54 azaldı.
- Benzer durum çalışan sayılarında da ortaya çıkıyor. Araştırma kapsamındaki reel sektör firmalarındaki çalışan sayısı iki yılda sadece yüzde 1,16 arttı. Bu artış orta ölçekli girişimlerde iki yılda yüzde 16,52’yi bulan istihdam artışı sayesinde gerçekleşti. Küçük işletmelerde çalışan sayısı iki yılda sadece yüzde 1,13’lük artışla yerinde sayarken büyük işletmelerde istihdam yüzde 5,28, mikro işletmelerde de yüzde 5,11 azaldı.
- Firma başına ortalama çalışan sayısı ise büyük işletmeler dışındaki tüm ölçeklerde düştü. Firma başına ortalama çalışan sayısı, iki yılda toplam yüzde 2,53 azaldı. Firma başına çalışan sayısında iki yıllık düşüş küçük işletmelerde yüzde 21,33’ü, orta işletmelerde ise yüzde 22,33’ü buldu. Mikro işletmelerde işletme başına çalışan sayısı yüzde 9,96 oranında düştü.
- Aktif büyüklüğündeki gelişmeler de istihdamdakine paralel bir şekilde iç açıcı değil. 2023-25 arasındaki iki yılda reel sektör girişimlerinin toplam aktiflerindeki cari fiyatlarla artış, TÜİK’in yıl sonu TÜFE artış hızının da gayrisafi yurt içi hasıla deflatörünün de altında kalarak reel olarak erimiş oldu.
- Reel sektörde toplam aktifler iki yılda TÜFE’ye göre reel olarak yüzde 3,07 azaldı. Aktif küçülmesinde başı küçük ve mikro işletmeler çekti. Büyük işletmelerin toplam aktifleri iki yılda reel olarak yüzde 3,25 erirken, aktiflerdeki küçülme küçük işletmelerde yüzde 14,34’ü, mikro işletmelerde ise yüzde 23,42’yi buldu. Orta ölçekli işletmelerin toplam aktifi ise reel olarak iki yılda yüzde 19,65 büyüdü.
- Orta ölçekli girişimlerin toplam aktifleri reel olarak büyümesine karşın bu büyüme temelde firma sayısındaki artışa bağlı olarak ortaya çıktı. Firma başına ortalama aktif büyüklüğü, diğer tüm ölçeklerde olduğu gibi orta ölçekli girişimlerde de reel olarak küçüldü. Firma başına ortalama aktif büyüklüğü iki yılda reel olarak büyük işletmelerde yüzde 4,96, orta ölçekli işletmelerde yüzde 24,87, küçük işletmelerde yüzde 35,82 ve mikro işletmelerde yüzde 25,56 küçüldü.
- Reel sektörde aktiflerde reel olarak küçülme olmasına rağmen borçluluk oranları arttı. Borçların toplam kaynaklar içindeki payı iki yılda büyük ölçekli girişimlerde yüzde 48,80’den yüzde 54,56’ya, orta ölçekli girişimlerde yüzde 50,67’den yüzde 56,70’e, küçük işletmelerde yüzde 51,50’den yüzde 56,78’e ve mikro işletmelerde yüzde 36,34’ten yüzde 42,60’a çıktı.
- Borçluluk oranındaki artışa paralel olarak faiz giderlerinin faaliyet kârına oranı da tüm ölçeklerde hızla arttı. Finansman maliyetinin faaliyet kârına oranı, iki yılda büyük işletmelerde yüzde 57,99’dan yüzde 84,04’e, orta ölçekli işletmelerde yüzde 51,63’ten yüzde 68,30’a, küçük işletmelerde yüzde 43,87’den yüzde 47,55’e tırmandı. Mikro işletmeler 2023’te faaliyet kârlarından yüzde 83,38 daha fazlasını finansman giderlerine harcamak zorunda kalmıştı. 2025 yılında mikro işletmeler, esas faaliyetlerini zararla kapattı. Finansman giderleri ise faaliyet zararının 14 katını buldu.
- Aktifler gibi kârlar da enflasyon karşısında tüm ölçeklerde eridi. Net kârlar iki yıl öncesine göre 12 aylık TÜFE ortalamalarına göre reel olarak reel sektörün tamamında yüzde 44,79 gibi yüksek bir düşüş gösterdi. Net kârdaki reel düşüş büyük ölçekli firmalarda yüzde 57,02, orta ölçekli firmalarda yüzde 11,19, küçük işletmelerde yüzde 23,12 ve mikro işletmelerde yüzde 51,18 oldu.
- Net kârlardaki reel düşüş firma başına ortalamalarla hesaplandığında daha da yükseliyor. Firma başına ortalama net kârlardaki iki yıllık toplam reel kayıp, büyük ölçekli firmalarda yüzde 57,78, orta ölçekli girişimlerde yüzde 44,23, küçük işletmelerde yüzde 42,40 ve mikro işletmelerde yüzde 52,54’ü buluyor.
Bu veriler, ekonominin TÜİK hesaplarına göre toplam yüzde 10,24 oranında büyüdüğü iki yıllık sürede reel sektör firmalarının büyüklük farkı gözetmeksizin tüm ölçeklerde hatırı sayılır bir küçülme, zayıflama ve bilanço bozulması yaşadığını ortaya koyuyor.
