Nitelikli iş gücünü yapay zekâyı kullanabilecek şekilde yeniden eğitemezsek, çok kısa süre içinde üretici konumdan tüketici konuma geçecekler ve emekli olmak isteyecekler.
Eylül ayına girdik. Bu ay içinde Orta Vadeli Programın (OVP) açıklanması bekleniyor. OVP’de beklenen yapısal reformlarla ilgili bir haber okudum geçen gün. Buna göre esnek çalışma, sosyal dayanışma ve yardımlaşma fonunun daha etkin kullanımı, sermaye piyasasında tahkim düzenlemeleri, kamu ihale mevzuatının yenilenmesi ve otomatik katılım sistemi gibi alanlarda düzenlemeler bekleniyormuş.
Kamu bu sayılanları (otomatik katılım sistemi hariç) yapsın elbette. Eminim ekonomiye önemli faydaları olacaktır ama kanımca şu an Türkiye’nin en acil ve en önemli yapısal reform alanları önem sırasına göre sosyal güvenlik sistemi, eğitimli iş gücünün yeniden eğitimi ve tarım.
Bugün izninizle sosyal güvenlik sistemini konuşalım. Konuşmadan önce de birkaç rakamla buradaki manzaraya bakalım. Mart 2025 itibariyle Türkiye’de emekli sayısı 12,1 milyon kişi; aynı dönemde toplam istihdam sayısı 32,5 milyon kişi. Yani her üç kişinin ödediği primden 1 emekli maaşı çıkıyor. Ayrıca 4,3 milyon hak sahibi daha var ve emeklilerin yaklaşık 2 milyonu da çalışıyor. Yani güvenlik sistemindeki finansal yük biraz daha fazla aslında.
Başka sorun var mı sistem için? Elbette. Hem nüfus yaşlanıyor hem de bundan bağımsız olarak emeklilerin toplam nüfus içindeki payı artıyor. Mart 2025 itibariyle emekli ve hak sahiplerinin toplam nüfusa oranı yüzde 20’ye yaklaşmış durumda. Son olarak merkezi bütçe giderlerinin yüzde 15’inin sosyal güvenlik ödemelerinden oluştuğunu ve devletin işveren sıfatıyla ödediği primlerin bu rakama dahil olmadığını ekleyelim.
Aşağıdaki grafikte 65 yaş üstü nüfusun ve emekli nüfusun toplam nüfusa oranını görüyorsunuz. Grafik bize iki şey söylüyor. 65 yaş üstü nüfusun toplam nüfusa oranı 2009’dan beri düzenli bir şekilde artıyor ve emekli nüfusun oranı 2023’ten beri ondan daha hızlı artıyor. Yani ortalama emekli olma yaşı son 2-3 yılda düşmüş. EYT bir neden ama tek neden değil. Bunu artıran diğer neden yapay zeka. Aşağıda açıklayacağım.
Emeklilik dönemi fiilen işlevsiz kalabilir
Buradaki veriler ve demografik eğilimler sistemin finansal yükü açısından korkutucu. Gelecekte daha az çalışan daha çok emeklinin maaşlarını ödemek için prim ödeyecek. Bu da daha düşük emekli aylıkları, daha uzun çalışma dönemi, daha sınırlı sağlık hizmeti ve daha yüksek primler demek. Belki de bugün genç yaştaki çalışanlar için emeklilik dönemi fiilen işlevsiz kalabilir.
Peki bu alandaki sorunlar bu kadar mı? Maalesef hayır. Sistemin kendisi de son derece karmaşık. Üç ana emekli tipi var. Her biri için farklı emekli aylığı hesaplama formülleri, karmaşık ve uzun bir mevzuat, çok az prim ödemiş ama minimum da olsa bir maaş alması gerekenler, ayrıca erken emekli olanlar var.
Peki yapay zekanın bu demografik ve finansal soruna etkisi nedir? Yapay zeka ile tarihte ilk defa kendi zihnimizi taklit etmeye çalışıyoruz ve bu durum iş yapma biçimlerimizi temelden değiştirecek.
Türkiye’de emeklilik yaşlarına yaklaşmış, eğitimli, tecrübeli, üretken fakat yapay zekâdan anlamayan çok sayıda insan var. Belki de Türkiye’nin en kalabalık kuşağı bu. Bu nitelikli iş gücünü yapay zekâyı kullanabilecek şekilde yeniden eğitemezsek, çok kısa süre içinde üretici konumdan tüketici konuma geçecekler ve emekli olmak isteyecekler. Ne de olsa iş yapma biçimleri hızla onların bilmediği bir yöne evrilecek. Bu yüzden mevcut iş gücümüzü yapay zekanın biçimlendireceği yeni iş görme modelleri için eğitmeliyiz. Aksi halde katma değer sağlayan ve sisteme prim ödeyen bu insanlar; katma değeri azalmış ve sistemden emekli maaşı alan bir pozisyona geçecekler.
İşte yapısal reform dediğimiz şey, tam olarak bu tür alanları baştan aşağı yenileyen, işlevini artıran ve uzun vadeli sorunları da halleden çözümlerdir. Peki bu sorunu aşmak için ne yapmamız lazım? Aslında bu yazıda çözüm önerilerimi de vermek istemiştim ama sorunların şöyle hızlıca bir listelemesi bile sayfayı doldurdu. Haftaya sosyal güvenlik sisteminde neler yapılabileceğiyle ilgili önerilerle devam edeceğiz.
