Üretilen malların taşınması, depolanması, dağıtımı gibi işleri yapan aracı sektörlerin payı artıyor. Bu sektörlerin yaratabilecekleri katma değer üretici sektörlere bağımlı olduğu için, üretici sektörlerdeki gerileme sonunda aracı sektörleri de vurur.
TÜİK 2025 yılı için Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistiklerini yayımladı. Bu istatistiklerden Türkiye’de üretilen katma değerin sektörlere göre dağılımını, işçi başına katma değeri ve verimliliği görebiliyoruz. Ekonomi için önemli olan kâr veya gelir değil, katma değerdir. Politika yapıcılar katma değere bakarak kararlarını verirler veya öyle yapmaları gerekir.
O halde buyurun bu önemli verilere bir bakalım ve son üç yılda uyguladığımız Dezenflasyon Programı’nın bu alanda nasıl bir etki yarattığını görelim. Tablonun ilk iki sütununda 2025 ve 2022 yıllarında Türkiye’de üretilen katma değerin sektörlere göre yüzde dağılımını görüyorsunuz. Üçüncü sütun katma değer payındaki değişimi gösteriyor.
Seçilmiş sektörlerde katma değer üretimi
|
|
2025 (%) |
2022 (%) |
Değişim (2025/2022) |
İşçi başına katma değer (2025, milyon TL) |
|
Üretici sektörler |
||||
|
Madencilik |
1,6 |
2,1 |
-0,5 |
2,8 |
|
Sanayi |
33,2 |
40,5 |
-7,3 |
1,5 |
|
Enerji |
3,9 |
6,0 |
-2,1 |
5,9 |
|
Aracı sektörler |
||||
|
İnşaat |
6,9 |
4,8 |
2,1 |
0,7 |
|
Konak/Restoran |
4,9 |
3,7 |
1,2 |
0,6 |
|
İdari/destek |
5,4 |
3,6 |
1,8 |
0,8 |
|
Sağlık |
2 |
1,3 |
0,7 |
0,8 |
|
Türkiye |
100 |
100 |
|
1,1 |
Kaynak: TÜİK Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri’nden yazarın hesaplamasıdır.
Sanayideki gerileme çok ciddi boyutta
Üretici sektörlerde ciddi düşüş var: Sanayi, madencilik ve enerji gibi üretici ve katma değerleri aracı sektörlere göre daha yüksek olan üç sektörün de katma değer üretimindeki payları gerilemiş. Sanayideki gerileme çok ciddi boyutta. Sanayinin toplam katma değerdeki payı yüzde 41’den yüzde 33’e inmiş ama hâlâ tüm katma değerin üçte biri buradan geliyor.
Aracı sektörlerin payı artıyor: Üretilen malların taşınması, depolanması, dağıtımı gibi işleri yapan aracı sektörlerin payı artıyor. Bu sektörlerin yaratabilecekleri katma değer üretici sektörlere bağımlı olduğu için, üretici sektörlerdeki gerileme sonunda aracı sektörleri de vurur. Ayrıca bu sektörlerin payındaki artış reel bir büyümeden çok sanayinin payındaki düşüş nedeniyle oluşan matematiksel bir artışı gösteriyor.
İşçi başına katma değerde üretici sektörler çok önde: 2025 yılında bir işçi madencilikte 2,8 milyon TL, sanayide 1,5 milyon TL ve enerjide 5,9 milyon TL katma değer üretmiş. Aracı sektörlerde bu rakam 600-800 bin TL. Ayrıca konaklama ve restoran, idari ve destek hizmetleri gibi sektörlerde katma değer ürünün fiyatı veya alınan maaşla hesaplanıyor. O yüzden buradaki katma değer rakamı biraz “soyut”.
Neden üretici sektörlerde katma değer daha yüksek? İki sebebi var. İlki bu sektörlerde sermaye daha yoğun ve katma değerin bir kısmı buradan geliyor. İkinci neden bu sektörlerin doğrudan ilk üretici olması.
Ayrıca istihdam verilerinden biliyoruz ki yüksek katma değerli sektörlerden düşük katma değerli sektörlere işgücü kayması var. Bu kaymanın ekonomideki katma değer üretiminin sınırlanması, hizmetler sektöründe reel ücretlerin gerilemesi, sanayideki mevcut sermayenin bir kısmının atıl kalması, toplam arzın daralması nedeniyle enflasyonist baskı oluşması, düşen üretimin ikamesi amacıyla ithalat artışı gibi etkileri olduğunu hatırlatalım. Bu işgücü kaymasının sonuçlarının daha detaylı bir şekilde ele alındığı yazıma aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.
Sorunu ve sonuçlarını tanımladık ama sorunun sebeplerini de bir hatırlayalım. Kredi kısıtlarında ayarın kaçmış olması, dövize karşı değer kazanan TL’nin sanayi üzerinde ağır bir yük oluşturması, yüksek finansman maliyeti ve ek olarak bir dizi konjonktürel neden var bu sorunun temelinde.
En etkili tedbir kredi kısıtlarının önemli ölçüde gevşetilmesi
Peki çözüm ne olabilir? Sorunun çözümü için ekonomi yönetiminin etki alanında olan en etkili ve acil tedbir kredi kısıtlarının önemli ölçüde gevşetilmesidir. Kaldırılması değil, gevşetilmesi. Kredi kısıtlarını enflasyonu düşürsün diye getirdik ama enflasyonu düşüremediler. Bir noktaya kadar enflasyonun artışına engel oluyorlar fakat şu an o noktanın ötesine geçmiş durumdalar. Ayrıca 2026 yılında sanayideki bariz kötüleşmenin henüz incelediğimiz rakamlara yansımadığını, gerçek durumun daha kötü olduğunu da hatırlayalım.
Bu kadar yan etkisi olan bir ilacı, bu kadar uzun süre ve bu kadar alerjik bir bünyeye uygulamamalıyız.
https://www.ekonomigazetesi.com/kose-yazisi/sanayide-sadece-uretim-ve-istihdam-kaybetmiyoruz-85909
