COP31’de açıklanan Antalya Okyanuslar ve Denizler Mutabakatı, mavi ekonomiyi iklim politikalarının ve finansman gündeminin ön sıralarına taşıyor. Kıyı ekosistemlerinin onarılmasından yeşil limanlara, temiz deniz taşımacılığından küçük ada devletlerinin finansman ihtiyacına uzanan yeni iş birlikleri, denizlerin korunması ile ekonomik dayanıklılık arasındaki bağı güçlendirmeyi hedefliyor. Sonuçta, mavi bir gezegende yaşıyoruz. Denizlerin geleceğini kaybederek yeşil bir ekonomi kuramayız.
İklim krizinin ekonomik bilançosunu konuşurken, kuraklığın tarıma, aşırı sıcakların üretime, sellerin kentlere verdiği zararı hesaplıyoruz. Oysa küresel ekonominin önemli bir bölümünü ayakta tutan denizlerde giderek ağırlaşan bir dönüşüm yaşanıyor.
Isınan sular, değişen balıkçılık rotaları, aşınan kıyılar, tehdit altındaki limanlar ve turizm merkezleri... Denizlerdeki ekolojik kayıp, büyük ekonomik bir riske dönüşmüş durumda.
Antalya’da COP31’in okyanuslara ayrılan gününde verilen mesaj bu gerçeğe dikkat çekiyor: Mavi ekonominin geleceği, iklim mücadelesinin başarısından bağımsız düşünülemez.
COP31 Başkanlığı tarafından açıklanan Antalya Okyanuslar ve Denizler Mutabakatı, okyanusların korunmasını, kıyı ekonomilerinin dayanıklılığını ve finansmana erişimi aynı gündemde buluşturuyor.
Mutabakat, ülkeleri denizlerle ilgili hedeflerini ulusal iklim politikalarına dahil etmeye çağırırken, bilimsel araştırmaların, veri paylaşımının ve bölgesel iş birliğinin güçlendirilmesini öngörüyor. Bunun yanı sıra, bugüne kadar iklim finansmanından oldukça sınırlı pay alabilen okyanus temelli çözümlerin yatırım öncelikleri arasına girmesini hedefliyor. Kıyı ekosistemlerinin onarılması, yeşil limanlar, temiz deniz taşımacılığı ve erken uyarı sistemleri bu yaklaşımın somut başlıkları. Özellikle iklim krizinin etkilerini en ağır biçimde yaşayan küçük ada devletleri açısından bu mutabakat, hayati ihtiyaçların finansmanla buluşması anlamına geliyor.
MAVİ EKONOMİ, YEŞİL DÖNÜŞÜMÜN EKSİK HALKASI
Bugün mavi ekonomiden söz ettiğimizde deniz taşımacılığını, limanları, balıkçılığı, turizmi, kıyı altyapılarını ve deniz ekosistemlerini birlikte düşünmek zorundayız.
Bir kıyı kentinde yaşanan erozyon, turizm gelirlerini etkiliyor. Deniz suyu sıcaklıklarının yükselmesi balıkçılığın geleceğini değiştiriyor. Deniz seviyesindeki artış limanların, ulaşım altyapılarının ve yerleşim alanlarının dayanıklılığını sorgulatıyor. Dolayısıyla okyanusların korunması ekonomiyi yakından ilgilendiriyor.
Antalya Mutabakatı’nın dikkat çekici yönlerinden biri, okyanus temelli çözümlerin ülkelerin ulusal iklim planlarına daha güçlü biçimde dahil edilmesini istemesi. Bir diğeri ise finansman.
Küresel iklim finansmanından okyanuslara ayrılan kaynakların son derece sınırlı olması, bu alandaki en büyük çelişkilerden biri.
COP31 kapsamında gündeme getirilen İklim Uygulama Köprüsü’nün bu noktada devreye girmesi hedefleniyor. Amaç, kıyı bölgelerinde geliştirilen projeleri finansman kuruluşlarıyla buluşturmak. Bu noktada; kıyı ekosistemlerinin restorasyonu, sürdürülebilir balıkçılık, temiz deniz taşımacılığı ve dayanıklı liman altyapıları için erişilebilir finansman modellerinin geliştirilmesi gerekiyor.
2035 HEDEFİ: KIYILARIN YÜZDE 20’Sİ RESTORE EDİLECEK
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı'nda açıklanan Okyanuslar ve Denizler için Bölgesel ve Uluslararası İşbirliği Girişimi, 2035 yılına kadar öncelikli alanlardaki bozulmuş kıyı bölgelerinin en az yüzde 20’sinin restore edilmesini hedefliyor.
Yeşil limanların yaygınlaştırılması, denizcilikte daha temiz enerji kullanımı, turizm ve taşımacılıkta iklim dirençli yatırımlar ve kıyı toplulukları için erken uyarı sistemleri de öncelikler arasında. Bu hedefler, üç tarafı denizlerle çevrili, turizm gelirlerinin önemli bölümünü kıyı bölgelerinden sağlayan, limanlarıyla uluslararası ticaretin merkezinde yer alan Türkiye için de çok önemli.
Özellikle Akdeniz, iklim krizinin etkilerini en yoğun hisseden deniz havzalarından biri. Artan sıcaklıklar, istilacı türler, kirlilik ve kıyı yapılaşması önemli riskler yaratıyor.
Pasifik’in geleceği Antalya’da konuşuluyor
COP31’in okyanus gündeminde Türkiye ile Avustralya arasındaki iş birliği de öne çıkıyor. Özellikle gelişmekte olan küçük ada devletlerinin kıyı dayanıklılığını artıracak projelere finansman sağlanması hedefleniyor. Küçük ada devletleri, iklim adaletsizliğinin en çarpıcı örneklerinden biri. Küresel emisyonlara katkıları son derece sınırlı olmasına rağmen deniz seviyesindeki yükselmenin, aşırı hava olaylarının ve okyanus ekosistemlerindeki bozulmanın en ağır sonuçlarıyla karşı karşıyalar. Pasifik ülkeleri açısından deniz, ekonomik bir faaliyet alanından çok daha fazlası. COP31 Pasifik Okyanusları Özel Temsilcisi Inia Seruiratu’nun okyanusların yaşam biçimi olduğunu vurgulaması bu nedenle önemli.
Doğayı üç ayrı masada kurtaramayız
Antalya’da açıklanan bir başka girişim, Rio Sinerjiler Eylem Grubu. Grup, iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve arazi bozulmasının birbirinden bağımsız krizler olmadığını savunuyor. Bir yandan karbon emisyonlarını azaltmaya çalışırken diğer yandan ormanları kaybetmek, sulak alanları kurutmak ya da toprağın verimliliğini tüketmek, iklim mücadelesinin kendi içinde çelişmesi anlamına geliyor.
Rio Sinerjiler Eylem Grubu, üç Rio Sözleşmesi arasındaki koordinasyonu güçlendirmeyi amaçlıyor. Yeni raporlama yükümlülükleri ya da taahhütler yaratmadan mevcut mekanizmaların daha etkili kullanılmasını öngörüyor.
Bu yaklaşımın önemli bir avantajı var: Ülkelerin zaten sınırlı olan idari ve finansal kapasitelerini yeni bürokratik süreçlere harcamak yerine uygulamaya yönlendirmek.
Pilot projelerden ticari uygulamalara
COP31 Başkanlığı’nın açıkladığı Yapay Zekâ Destekli Temiz Teknoloji Girişimi (AI-Enabled Cleantech Initiative), teknolojik yeniliklerin laboratuvarlardan ve pilot projelerden çıkarak geniş ölçekli uygulamalara dönüşmesini hedefliyor. Yeni girişim, yapay zekâ destekli temiz teknoloji çözümlerinin ticari ölçekte kullanılmasını kolaylaştıracak iş birliklerine odaklanıyor. Kentler de bu dönüşümün önemli bir parçası. COP31 Başkanlığı, ITU, UN-Habitat ve UNFCCC iş birliğiyle yapay zekâ, dijital ikizler ve Nesnelerin İnterneti teknolojilerinin kentlerde iklim eylemini hızlandırmasına yönelik yeni bir eylem çağrısı başlatıyor. Bu teknolojiler sayesinde kentlerin enerji tüketimi, ulaşım sistemleri, altyapı ihtiyaçları ve iklim riskleri daha etkin biçimde analiz edilebilecek.
Okyanusları korumak, fosil yakıtları konuşmadan mümkün mü?
COP31’in okyanus gündeminde en önemli uyarılardan biri, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’nin Okyanuslar Özel Temsilcisi Peter Thomson’dan geldi. Thomson, okyanusları hesaba katmadan iklim değişikliğiyle ciddi biçimde mücadele edilemeyeceğini söylerken, fosil yakıtlardan uzaklaşmanın merkezi önemini de hatırlattı.
Thomson, denizlerdeki ısınmayı durdurmadan kıyı restorasyonuna yatırım yapmanın, sorunun sonuçlarını yönetirken nedenlerini büyütmeye devam etmek anlamına geleceğini söyledi.
İlerleme var ama yeterli değil
COP31’DE ŞEFFAFLIK GÜNDEMİ
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği İcra Sekreteri Simon Stiell, 17 Kasım’da düzenlenen Bakanlar Düzeyinde Şeffaflık Diyaloğu’nda, iklim eyleminin sağlam kanıtlara dayanması gerektiğini vurguladı. Stiell’in mesajı şöyleydi: “Şeffaflık teknik bir raporlama meselesi değil, hükümetlerin ne yaptıklarını ve henüz neyi başaramadıklarını ortaya koyan siyasi bir sorumluluk.”
Bu açıklamanın arkasında önemli veriler var. Paris Anlaşması kapsamında oluşturulan Geliştirilmiş Şeffaflık Çerçevesi (ETF) doğrultusunda sunulan ilk 137 İki Yıllık Şeffaflık Raporu’nun (BTR) değerlendirilmesi, iklim politikalarının uygulanmaya başladığını gösteriyor.
Rapora göre, 2020 yılında küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 66’sını temsil eden 61 ülke, ulusal iklim katkı beyanlarında (NDC) belirledikleri hedefler doğrultusunda ilerleme kaydetti. Ancak ilerleme kaydetmek, hedeflere ulaşmak anlamına gelmiyor. Stiell de bu ayrımın altını çizerek mevcut çabaların küresel iklim hedeflerini erişilebilir tutmak için gereken düzeyin çok gerisinde olduğunu söyledi.
Türkiye ikinci şeffaflık raporunu sundu
Stiell konuşmasında Türkiye, Kolombiya ve Kazakistan’ı ikinci İki Yıllık Şeffaflık Raporlarını sunmaları nedeniyle özellikle kutladı.
Şeffaflık mekanizması, ülkelerin emisyon envanterlerinden iklim politikalarının etkilerine, uyum çalışmalarından finansman ihtiyaçlarına kadar geniş bir alanda hesap verebilirliğini güçlendirmeyi amaçlıyor. Özellikle gelişmekte olan ülkeler açısından bu süreç, finansmana erişim bakımından da önem taşıyor. Ölçülebilir ve doğrulanabilir sonuçlar, iklim yatırımlarının etkinliğini değerlendirmek için daha güçlü bir zemin oluşturuyor.
Stiell, sınırlı kaynaklarına rağmen gönüllü olarak şeffaflık raporları hazırlayan en az gelişmiş ülkelerin ve küçük ada devletlerinin çabalarına da dikkat çekti.
İkinci küresel durum değerlendirmesi Antalya'da başlıyor
COP31’in şeffaflık gündemini önemli kılan bir başka gelişme, Paris Anlaşması kapsamındaki ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi (Global Stocktake) sürecinin Antalya’da başlaması. Bu süreç, dünyanın iklim hedeflerine ne kadar yaklaştığını, hangi alanlarda ilerleme sağlandığını ve nerelerde daha güçlü adımlara ihtiyaç duyulduğunu değerlendirecek. Ülkelerin sunduğu şeffaflık raporları da bu değerlendirmenin temel bilgi kaynaklarından birini oluşturacak.
Stiell’in vurguladığı gibi, güçlü bir şeffaflık sistemi için siyasi irade, kurumsal kapasite ve yeterli kaynak gerekiyor. BM İklim Değişikliği Sekreteryası da ülkelerin raporlama kapasitelerini güçlendirmeye ve devlet dışı aktörlerin katılımını destekleyen Together for Transparency girişimini sürdürmeye devam edecek.
İklim diplomasisi uzun yıllar hedef belirleme üzerine kuruldu. Şimdi ise bu hedeflerin sonuçlarını ölçme dönemindeyiz. İklim mücadelesinde artık verilen sözlerin büyüklüğünden çok, gerçekleştirilen eylemlerin kanıtı önem taşıyor. Şeffaflık da iklim politikasının yeni hesap verme zemini haline geliyor.
