COP31’in ikinci haftasına girilirken Antalya’dan sanayi ve teknoloji dünyasına iki önemli mesaj verildi: Sanayinin elektrifikasyonu hızlanacak, yapay zekânın büyüyen enerji ve kaynak tüketimi kontrol altına alınırken iklim çözümlerine katkısı artırılacak. Türkiye’nin öncülüğünde açıklanan Antalya Yeşil Sanayileşme Mutabakatı ve Antalya Yapay Zekâ Taahhüdü, düşük karbonlu üretimden temiz teknoloji yatırımlarına uzanan yeni bir iş birliği zemini oluşturuyor. Hedef, 2035 yılına kadar elektriğin nihai enerji tüketimindeki payını yüzde 35’e çıkarmak.
Küresel iklim mücadelesinde sanayi ve teknoloji arasındaki ilişki yeniden tanımlanıyor. Bir tarafta dünya emisyonlarının yaklaşık dörtte birinden sorumlu sanayi üretimi, diğer tarafta hızla büyüyen enerji ihtiyacıyla yapay zekâ. Her ikisi de iklim krizinin önemli bir parçası. Ancak doğru yatırımlar, temiz enerji ve güçlü politikalarla çözümün de merkezinde yer alabilirler.
Antalya'da devam eden Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31'in ikinci haftasında açıklanan yeni girişimler, bu dönüşüme odaklanıyor.
COP31 Başkanlığı, 16 Kasım'da hükümetleri, şirketleri, yatırımcıları, araştırma kuruluşlarını ve uluslararası örgütleri bir araya getiren kapsamlı bir teknoloji ve yeşil sanayileşme paketi açıkladı. Paketin merkezinde sanayinin elektrifikasyonu, düşük emisyonlu üretim teknolojilerinin yaygınlaştırılması ve yapay zekânın çevresel etkilerinin yönetilmesi bulunuyor.
Bu girişimlerin ortak noktası ise iklim hedeflerinin yatırım kararlarına, üretim süreçlerine ve somut projelere dönüştürülmesi.
Sanayide dönüşümün yeni rotası: Elektrifikasyon
Sanayi, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 25'inden sorumlu. Çelikten çimentoya, kimyadan imalata uzanan geniş bir üretim alanında emisyonların azaltılması, küresel iklim hedeflerine ulaşılması açısından belirleyici öneme sahip.
COP31 kapsamında açıklanan Antalya Yeşil Sanayileşme Mutabakatı, sıfıra yakın ve düşük emisyonlu sanayi üretimine geçişi hızlandırmayı amaçlıyor. Mutabakatın öncelikleri arasında yatırım ortamının güçlendirilmesi, teknolojilerin ölçeklendirilmesi ve sanayide dönüşüm projelerinin hayata geçirilmesi bulunuyor.
Ancak bu dönüşümün her ülke için aynı hızda ve aynı yöntemlerle gerçekleşmeyeceği de kabul ediliyor. Ülkelerin enerji altyapıları, sanayi yapıları, finansmana erişimleri ve kalkınma öncelikleri farklılık gösteriyor.
COP31 Başkanı Murat Kurum, sanayi ve teknolojinin iklim çözümünün bir parçası olması gerektiğini vurgulayarak, elektrifikasyonun ülkelerin başlangıç koşulları ve stratejik tercihleri doğrultusunda ilerlemesi gerektiğini söyledi.
Bu yaklaşım, COP31 Başkanlığı'nın 35'e 35 hedefiyle de doğrudan bağlantılı. Türkiye, 2035 yılına kadar elektriğin toplam nihai enerji tüketimindeki payının yüzde 35'e çıkarılmasını destekleyen küresel bir dönüşüm hedefini gündeme taşıyor.
Elektrifikasyonun emisyon azaltımına katkısında ise kritik bir koşul var: Artan elektrik talebinin giderek daha fazla temiz enerji kaynaklarıyla karşılanması.
Antalya Yapay Zekâ Taahhüdü
COP31'de gündeme gelen ikinci önemli başlık yapay zekâ. Veri merkezlerinin artan elektrik talebi, soğutma için kullanılan su, donanım üretiminde ihtiyaç duyulan kritik mineraller ve elektronik atıklar, yapay zekânın çevresel ayak izine ilişkin tartışmaları büyütüyor.
Diğer yandan aynı teknoloji, elektrik şebekelerinin daha verimli yönetilmesinden yenilenebilir enerji kaynaklarının sisteme entegrasyonuna, sanayide enerji tüketiminin azaltılmasından iklim risklerinin modellenmesine kadar önemli fırsatlar sunuyor.
Antalya'da açıklanan Antalya Yapay Zekâ Taahhüdü (Antalya Artificial Intelligence Pledge), bu ikili tabloya yanıt vermeyi amaçlıyor.
Ülkeler, şirketler ve kuruluşlar için gönüllülük esasına dayanan taahhüt dört temel alana odaklanıyor:
Yapay zekâ altyapısının ve donanımının sürdürülebilir enerji ve kaynak kullanımıyla geliştirilmesi.
Yapay zekâ sistemlerinin tüm yaşam döngüsü boyunca sorumlu biçimde tasarlanması ve yönetilmesi.
Yapay zekânın çevresel etkilerinin ölçülmesi ve raporlanması.
Özellikle gelişmekte olan ülkelerin iklim çözümleri için yapay zekâ teknolojilerine, finansmana ve teknik altyapıya erişiminin güçlendirilmesi.
Sürdürülebilir ve hesap verebilir bir yapay zekâ ekosistemi
Taahhüt kapsamında temiz enerjiyle çalışan veri merkezleri, kaynak verimli yapay zekâ modelleri, döngüsel ekonomi, elektronik atık yönetimi ve dijital becerilerin geliştirilmesi gibi alanlarda somut adımlar öngörülüyor. Girişime kamu, özel sektör, akademi ve sivil toplumdan ilk destekçiler de katılmış durumda. Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) Genel Sekreteri Doreen Bogdan-Martin, yapay zekânın iklim kriziyle mücadelede güçlü bir araç olduğunu ancak sorumlu biçimde kullanılması gerektiğini vurguluyor.
Bogdan-Martin'e göre Antalya Taahhüdü, özellikle iklim değişikliğinden en fazla etkilenen ülkelerin de yararlanabileceği sürdürülebilir ve hesap verebilir bir yapay zekâ ekosistemi oluşturulmasına katkı sağlayabilir.
Pilot projelerden ticari uygulamalara
COP31 Başkanlığı'nın açıkladığı Yapay Zekâ Destekli Temiz Teknoloji Girişimi (AI-Enabled Cleantech Initiative), teknolojik yeniliklerin laboratuvarlardan ve pilot projelerden çıkarak geniş ölçekli uygulamalara dönüşmesini hedefliyor. Yeni girişim, yapay zekâ destekli temiz teknoloji çözümlerinin ticari ölçekte kullanılmasını kolaylaştıracak iş birliklerine odaklanıyor.
Kentler de bu dönüşümün önemli bir parçası. COP31 Başkanlığı, ITU, UN-Habitat ve UNFCCC iş birliğiyle yapay zekâ, dijital ikizler ve Nesnelerin İnterneti teknolojilerinin kentlerde iklim eylemini hızlandırmasına yönelik yeni bir eylem çağrısı başlatıyor. Bu teknolojiler sayesinde kentlerin enerji tüketimi, ulaşım sistemleri, altyapı ihtiyaçları ve iklim riskleri daha etkin biçimde analiz edilebilecek.
SAĞLIK UZMANLARINDAN TÜRKİYE VE AVUSTRALYA'YA COP31 ÇAĞRISI
COP31'in ev sahibi Türkiye ve zirvenin müzakere başkanı Avustralya'dan iklim ve sağlık uzmanları, iki ülkenin COP31 başkanlıklarına ortak çağrı yaptı. Zirvede, Temiz Hava Hakkı Platformu (THHP) ve Kanada Çevre İçin Hekimler Derneği (CAPE), Küresel İklim ve Sağlık İttifakı'nın (GCHA) desteğiyle düzenledikleri basın toplantısında, COP31'de alınacak tüm kararlarda halk sağlığına öncelik verilmesini istedi. İlk somut adım olarak da Türkiye ve Avustralya'dan, Brezilya'nın COP30'da başlattığı Fosil Yakıtlardan Uzaklaşma Yol Haritası'nı (Transitioning Away from Fossil Fuels - TAFF) halk sağlığını merkeze alarak ilerletmeleri talep edildi.
Toplantının moderatörü, CAPE Sağlık ve Ekonomi Politikaları Direktörü Dr. Leah Temper, şu yorumları yaptı: "Bugüne dek yol haritası görüşmelerinde sağlık gündeme gelmedi. Fosil yakıtlardan uzaklaşmak, 21. yüzyılda halk sağlığını iyileştirmek için en büyük fırsatlardan biri. COP31 başkanlıklarını bu fırsatı değerlendirmeye çağırıyoruz. Dünyanın dört bir yanından hekimler, hemşireler ve sağlık çalışanları; ülkelerin, halk sağlığının iyileştirilmesini enerji dönüşümünün açık hedeflerinden biri olarak belirlemelerini istiyor. Kirliliğin azalmasıyla sağlık harcamaları düşebilir ve milyonlarca insanın hayatı kurtulabilir. Geçişte çalışanların ve etkilenen toplulukların sağlığını da gözetmek gerekiyor."
Dünyada her yıl 2,73 milyon kişi hava kirliliğinden hayatını kaybediyor
Lancet Countdown'ın 2026 raporuna göre fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği dünyada yılda yaklaşık 2,73 milyon kişinin ölümüne yol açıyor. Rapor, 2016'dan bu yana hava kirliliğini azaltan 77 ülkede yılda yaklaşık 323 bin ölümün önüne geçildiğini de ortaya koyuyor. Net fosil yakıt teşviklerinin 2016'dan bu yana iki katına çıktığına işaret eden rapora göre Paris Anlaşması'ndan bu yana toplam teşvikler 6,2 trilyon dolara ulaştı.
"THHP ile Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi'nin (CREA) raporuna göre fosil yakıt kaynaklı ince partikül madde kirliliği Türkiye'de 2024'te yaklaşık 26 bin 500 erken ölüme katkıda bulundu. Sağlık etkileri doğumdan önce başlayabiliyor. Çalışma, 2024'te yaklaşık 8 bin erken doğumu, 8 bin 200 düşük doğum ağırlıklı doğumu, 5 bin 100 yeni çocukluk çağı astım vakasını ve astımla ilişkili 6 bin 500 acil servis başvurusunu bu kirlilikle ilişkilendirdi. Yıllık sağlık kaynaklı ekonomik maliyeti yaklaşık 55 milyar dolar olarak hesapladık. Bu tutar Türkiye'nin 2024 GSYH'sinin yüzde 4,1'ine karşılık geliyor" diyen THHP Yürütme Kurulu Üyesi Prof. Dr. Gamze Varol, sözlerine şunları ekledi: "Fosil yakıtların sağlık maliyetleri her ülkede hesaplanabilir. Sağlık uzmanları bu maliyetleri görünür kılmalı ve verileri karar süreçlerine taşımalı."
Türkiye ve Avustralya'ya kendi politikalarıyla örnek olmalı
Avustralya İklim ve Sağlık İttifakı İcra Direktörü Michelle Isles, doğal gaz üretimi ve işlenmesi sırasında benzen ve diğer uçucu organik bileşiklere maruz kalmanın sağlık riski yarattığını söyledi. Isles, aşırı sıcaklar, seller ve fırtınaların yarattığı sağlık risklerinin de Avustralya sınırlarını aştığını vurguladı. Isles şöyle konuştu: "Pasifik liderleri fosil yakıt üretimindeki artışın durdurulmasını, etkili iklim finansmanı sağlanmasını ve ülkelerini ilgilendiren kararlarda söz sahibi olmayı talep ediyor. Avustralya, bu topluluklara verdiği taahhütleri yerine getirmeli."
Halk sağlığı başarı ölçütü olmalı
Our Common Air Komisyon Üyesi ve eski Brezilya Çevre Bakanı Izabella Teixeira da fosil yakıtlardan uzaklaşmanın iklim değişikliğiyle mücadele ve halk sağlığının korunması için vazgeçilmez olduğunu ifade etti: "Fosil yakıtların çıkarılması ve tüketiminden kaynaklanan kirlilik sınırları aşıyor. Kirlilik kaynağından çok uzakta yaşayan insanların sağlığını da etkiliyor. COP31, Belém'de başlayan çalışmaları sürdürmek ve halk sağlığını adil enerji dönüşümünün temel hedeflerinden biri haline getirmek için bir fırsat."
Her finansman kararı, aynı zamanda bir sağlık kararıdır
Kanada Senatosu Québec (Bedford) Senatörü Rosa Galvez, "Her finansman kararı aynı zamanda bir sağlık kararıdır. Fosil yakıtlara kaynak aktarmaya devam ettiğimizde emisyonları artırıyor, havayı kirletiyor, kronik hastalıklara ve erken ölümlere yol açıyor, sağlık hizmetlerinin maliyetini yükseltiyoruz. Bu nedenle iklim hedefleriyle uyumlu bir finans sistemi kurmak çevre açısından bir zorunluluk. Aynı zamanda hükümetlerin halk sağlığını korumak için atabileceği en etkili adımlardan biri. Hekimler ve politika yapıcılar aynı amaç için çalışıyor: Zararın önüne geçerek insanların hayatını korumak" yorumlarını yaptı.
"Fosil yakıtların kullanımına kademeli olarak son vermek, insan hakları açısından bir zorunluluk" diyen Birleşmiş Milletler İnsan Hakları ve İklim Değişikliği Özel Raportörü Elisa Morgera ise, "Fosil yakıtlara bağımlılığın sürmesi, derinleşen ekonomik eşitsizlikler, artan hayat pahalılığı ve silahlı çatışmalarla da bağlantılı. Bunların her biri sağlığımızı olumsuz etkiliyor. Fosil yakıt kullanımına kademeli olarak son vermenin, daha sağlıklı kalkınma yolları belirlememize ve daha güvenli ekonomiler kurmamıza nasıl yardımcı olacağını tartışmalıyız" ifadelerini kullandı.
Sağlık uzmanlarından ortak çağrı
Sağlık uzmanları ortak çağrılarını şöyle dile getirdi: "Bilimsel veriler, fosil yakıtların halk sağlığına verdiği zararı ve hava kirliliğinin azaltılmasıyla erken ölümlerin önlenebildiğini ortaya koyuyor. COP31'de alınacak tüm kararlar buna göre şekillenmeli. COP31 başkanlıklarını üstlenen Türkiye ve Avustralya'yı, Fosil Yakıtlardan Uzaklaşma Yol Haritası'nı halk sağlığını merkeze alarak ilerletmeye çağırıyoruz."