Antalya’da COP31 müzakerelerinin son düzlüğüne girilirken, fosil yakıtlar bir kez daha masanın en tartışmalı başlığına dönüştü. Bir tarafta petrol, kömür ve doğalgazdan uzaklaşmak için somut takvim isteyen ülkeler, diğer tarafta bu ifadelerin karar metnine girmesine direnenler var. Tartışma artık hedefl erin ne kadar iddialı olduğu üzerinden yürümüyor. Önemli olan bu hedefl erin hangi tarihte, hangi yatırımlarla ve kimin finansmanıyla hayata geçirileceği. 17 Kasım’da Danimarka öncülüğünde düzenlenen bakanlar toplantısı, bu açıdan COP31’in en önemli siyasi gelişmelerinden biriydi. Danimarka, Lüksemburg, Portekiz, İspanya ve Mavi Pasifik ülkeleri, fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik yol haritaları hazırlama iradesini ortaya koydu. Portekiz, kendi yol haritasını açıklayacağını duyurdu. Bu girişimin önemi, müzakerelerde giderek karmaşıklaşan diplomatik dilin karşısına oldukça basit bir soruyu getiriyor: Fosil yakıtlardan uzaklaşacağımızı söylüyoruz, peki nasıl?
Yol haritası olmayan hedef, iyi niyet beyanı olarak kalıyor
Dubai’deki COP28’de fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrısının karar metnine girmesi tarihi bir dönüm noktasıydı. Ancak aradan geçen üç yıl, bir kararın uygulanmasının o kararı almaktan çok daha zor olduğunu gösterdi. Bugün hâlâ ülkelerin önemli bir bölümünün kömür, petrol ve doğalgaz kullanımını ne zaman, hangi politikalarla ve hangi finansman kaynaklarıyla azaltacağı net değil. Lüksemburg’un Çevre, İklim ve Biyoçeşitlilik Bakanı Serge Wilmes’in Antalya’daki sözleri bu nedenle önemli: “Azaltım konusunda başarısız olursak, her konuda başarısız oluruz.” Gerçekten de emisyonları azaltamadığımız bir dünyada uyum yatırımlarının maliyeti sürekli artacak. Kayıp ve zararların boyutu büyüyecek. Finansman ihtiyacı ise her yeni felaketle birlikte katlanacak. İspanya Ekolojik Geçiş Bakanı Sara Aagesen Munoz, neden daha fazla ülkenin yol haritası hazırlamadığı sorusuna dikkat çekici bir yanıt verdi: “Burada görünenden daha kalabalığız.” Santa Marta Konferansı’na 57 ülkenin katıldığını hatırlatan Munoz, bazı ülkelerin öncülük etmesinin diğerlerini de harekete geçireceğini söyledi. Tabi ki, bir konferansa katılmak, fosil yakıtlardan çıkış için bağlayıcı bir takvim açıklamakla aynı şey değil. Siyasi destek ile uygulama arasındaki mesafeyi kapatacak olan, yol haritalarının içeriği.
Elektrifikasyon, fosil yakıtlardan çıkışın yerine geçebilir mi?
COP31’in en önemli gündemlerinden biri Türkiye’nin öncülük ettiği 35’e 35 elektrifikasyon hedefi. Nihai enerji tüketiminde elektriğin payının 2035 yılına kadar yüzde 35’e çıkarılması amaçlanıyor. Avrupa Birliği’nin desteklediği bu hedefe Arap Grubu’nun itirazları sürüyor. Hedefin nihai karar metnine girip girmeyeceği henüz belirsiz. Elektrifikasyon dönüşümün en güçlü araçlarından biri. Ulaşımda, binalarda ve sanayide fosil yakıt kullanımını azaltmanın yolu büyük ölçüde elektrikli teknolojilerden geçiyor. Ancak elektriğin nasıl üretildiği, fosil yakıt yatırımlarının devam edip etmediği ve mevcut altyapının hangi hızla dönüşeceği de aynı derecede önemli. Dolayısıyla elektrifikasyonun, fosilden çıkış anlamına gelmediğini görmek gerekiyor.
Yol haritalarının “bir kalite sorunu var”
Uluslararası sivil toplum kuruluşu Oil Change International’ın Küresel Politika Lideri Romain Ioualalen, Antalya’daki açıklamaları değerlendirirken önemli bir uyarıda bulundu. Ioualalen’e göre ülkelerin fosil yakıtlardan uzaklaşmak için somut planlar hazırlama iradesi güçleniyor. Ancak mevcut ve yetersiz taahhütlerin yeni isimlerle yeniden sunulması, gerçek bir ilerleme anlamına gelmiyor. Ioualalen, güvenilir bir yol haritasının kömür, petrol ve fosil gaz kullanımına ilişkin açık bitiş tarihleri içermesi, yeni fosil yakıt yatırımlarına son verilmesini öngörmesi ve dönüşümün nasıl finanse edileceğini göstermesi gerektiğini savunuyor. Tartışmanın düğümlendiği yer de burası. Bir ülke 2050 için net sıfır hedefi açıklarken bugün yeni fosil yakıt altyapısına yatırım yapmaya devam ediyorsa, o hedefin inandırıcılığı doğal olarak sorgulanıyor. Üstelik yol haritaları yalnızca enerji politikası belgeleri değil. Sanayinin rekabet gücünü, istihdamı, enerji güvenliğini ve kamu bütçelerini doğrudan ilgilendiren ekonomik dönüşüm programları.
"Finansmanı olmayan bir dönüşüm planının uygulanma şansı sınırlı"
COP31’de fosil yakıtlardan çıkış tartışmasının bir diğer yüzü finansman.İspanya’nın Kayıp ve Zarar Fonu’na 15 milyon Euro’luk ilave katkı açıklaması, Belçika’nın uyum finansmanı için 50 milyon Euro, Almanya’nın ise 18 milyon Euro taahhüt etmesi önemli adımlar. Ancak bu rakamlar, gelişmekte olan ülkelerin enerji dönüşümü için ihtiyaç duyduğu finansmanın büyüklüğüyle karşılaştırıldığında sorunun ölçeğini de ortaya koyuyor. Oil Change International bu çelişkiye dikkat çekiyor. Kuruluşa göre fosil yakıtlardan çıkışta öncülük eden zengin ülkeler, aynı zamanda COP31’de güçlü bir kamu finansmanı sonucunun önünde duruyor. Ioualalen, fosil yakıt sübvansiyonlarının kaldırılması, büyük kirleticilerin vergilendirilmesi ve adaletsiz finansal kuralların değiştirilmesiyle kaynak yaratılabileceğini savunuyor. Bu önerilerin her biri ayrı bir siyasi mücadele gerektiriyor. Ama, temel gerçek değişmiyor: Finansmanı olmayan bir dönüşüm planının uygulanma şansı sınırlı. Özellikle enerjiye erişim, kalkınma ve borç yükü sorunlarıyla mücadele eden Küresel Güney ülkelerinden, gerekli kaynaklar sağlanmadan aynı hızda dönüşüm beklemek gerçekçi değil. Yol haritası açıklayan ülkeler, fosil yakıtlardan uzaklaşma gündeminin müzakerelerin ayrıntıları arasında kaybolmamasını istiyor. Oil Change International’ın ifadesiyle, artık soru siyasi iradenin var olup olmadığı değil; müzakereleri yönetenlerin bu iradeye öncülük mü edeceği, yoksa önünde engel mi oluşturacağı. Antalya’da son günlere yaklaşırken şu konu ön plana çıkıyor: Elektrifikasyon, finansman ve fosil yakıtlardan çıkış birbirinden bağımsız başarı başlıkları olarak sunulamaz. Elektrifikasyonu hızlandırırken fosil yakıt bağımlılığını azaltamıyorsak, finansman taahhütleri açıklarken dönüşümün maliyetini karşılayamıyorsak, yol haritaları hazırlarken bitiş tarihlerini belirleyemiyorsak, aynı tartışmaları bir sonraki COP’a taşımaya devam edeceğiz. Yol haritaları çoğalırken, asıl meseleyi unutmamak gerekiyor: O yola gerçekten çıkmak.