Ticaret Bakanlığı verilerine göre; 2025 yılında 4,57 trilyon TL'yi aşan e-ticaret hacminin yalnızca yüzde 1'i bile yaklaşık 45,7 milyar TL'lik işlem büyüklüğüne karşılık gelmektedir. Bu tutarın tamamının kayıt dışı olduğu ileri sürülemez. Ancak; kayıt dışı payın doğru ölçülmesinin, vergi matrahı, kamu geliri ve rekabet bakımından neden ekonomik bir zorunluluk olduğu ölçeğini ortaya koymaktadır.
Kayıt dışı ekonominin cirosu, toplumun cebinden çalınan refah servetidir. Failin meçhul kalabileceği dehlizleri barındırır. Refah buharlaşırken, kayıt dışılığın hesabını yalnızca ekonomik aktörlerden soran kamu otoritesi, kendi uygulama tercihlerinin bu dehlizlerin oluşumundaki payını gözden kaçırabilir.
Devlet, kendi düzenleme ve uygulama tercihlerinin kayıt dışılığı üretmedeki payını ve kayıt dışılığı doğuran veya derinleştiren ekonomik koşullara etkin müdahalede bulunmamasının maliyetini de hesaplamak zorundadır. Kamu otoritesinin pozitif yükümlülüklerini etkin biçimde yerine getirmemesinden kaynaklanan ekonomik kayıplar da kamusal hesap verebilirliğin konusudur.
Kayıt dışı ekran ekonomisinin kaybedeni yalnızca kamu maliyesi değildir. Kayıtlı işletmeler haksız rekabetle, tüketiciler tüketici haklarının ihlaliyle, hizmet sağlayıcılar sosyal güvenlik, kurumsal finansman gibi hukuki güvencelerden mahrum kalabilir.
Eksik ekonomik veriler nedeniyle; sektörlerin gerçek büyüklüğünün belirlenmesi, sağlıklı kamu politikaları geliştirilmesi ve denetim kaynaklarının doğru yönlendirilmesi zorlaşır. Kayıt dışılık böylece yalnızca tahsil edilemeyen bir vergiye değil, yanlış fiyatlanan rekabete, korunamayan emeğe ve eksik ölçülen ekonomik kapasiteye dönüşür.
Devlet hem geliri hem ekonomik ilişkiyi görmelidir. Düzenleme anlayışını ödeme hareketlerinin izlenebilmesine indirgemeden, denetim kapasitesi ile ekonomik güç arasındaki ilişkiyi sorgulamalıdır. Ayrıca; küçük ölçekli bir içerik üreticisi ele uluslararası platformun farklı ülkeler arasında dağılan gelir ve maliyet yapısının incelenmesi arasındaki karmaşayı da çerçevelendirmelidir.
Vergi adaleti, yalnızca kimin ne kadar ödediğiyle değil, benzer ekonomik faaliyetlerin benzer yükümlülüklere tabi tutulup tutulmadığıyla da ilgilidir. Daha fazla denetim ve daha fazla ceza daha fazla vergi geliri demek değildir. Kayıtlı mükellef sayısındaki artış, beyan edilen ekonomik faaliyet hacminin artması, tahsilatın sürdürülebilirliği ve uyum maliyetlerinin azalması başarı ölçütüdür. Anlaşılır ve belirli yükümlülükler, erişilebilir kayıt sistemleri ve öngörülebilir vergilendirme, gönüllü uyumu ve vergi gelirini artırmaya daha fazla katkı sağlayabilir.
Paranın izini sürerek, parayı üreten ekonomik ilişkiyi, değeri paylaşan aktörleri ve bu paylaşımın hukukunu bütüncül ele almak gerekir.
Kayıt dışılığın büyüklüğünü yalnızca beyan edilmeyen gelirlerle değil; kayıtlılığa geçiş maliyetleri, rekabet üzerindeki etkiler ve kamu düzenlemelerinin ekonomik sonuçlarıyla birlikte ölçmeyen hiçbir değerlendirme, ekonominin gerçek bilançosunu ortaya koyamaz.
Fiilen hizmet veya ürün sunan kişi ile platformun müşterisine sunduğu müşteri erişim olanakları, ilişkideki konumu, elde ettiği gelir, fiyatlandırma mekanizmaları, ödeme komisyonu oranları, ödeme altyapısı, ekonomik değer üzerindeki kontrolü ve kullanıcı verilerine erişim ile üstlendikleri yükümlülükler kontrol edilerek sorumluluk sınırları çizilebilir. Bu sınır ekonomik faaliyetteki gerçek işlev, hukuki yetki ve elde edilen menfaat dikkate alınarak adil ve hukuka uygun hale gelebilir.
Devlet kendi düzenleme ve uygulama tercihlerinin kayıt dışılığı üretmedeki payını da ekonomik olarak hesaplamak zorundadır. Devletin görevi yalnızca ekonomik faaliyeti denetlemek olmamalıdır. Kendi yönetim tercihlerinin ekonomiye yüklediği maliyeti de ölçmeli ve hesabını da vermelidir.
Kayıtlı ekonomiyi ceza üzerinden kurgulamak başka şey, kayıtlı ekonomiye katılmayı ekonomik bakımdan rasyonel ve sürdürülebilir hâle getirmek başka bir şeydir.
Ekran ekonomisinin sorumluluklarının gerçekçi sınırlarıyla oluşacak karşılıklılık, kayıtlılığı yükümlülük, denetimi yaptırım mekanizması olmaktan çıkarır.
Sürdürülebilir vergi uyumu, vergi adaletinin hukuki güvenlik ve kurumsal güvenle pekiştirilmesiyle gelişme yeteneğine sahiptir.