Türk sanayisinin sektörel enerji verimliliği potansiyelini ele aldığım bu seride, beyaz eşya ve otomotivin ardından bu hafta gıda sektörüne odaklanmak istiyorum. Gıda sanayisi iç pazar, ihracat, tarımsal üretimle kurduğu bağ ve tedarik güvenliği açısından stratejik bir alan. Aynı zamanda ısı, soğutma, hijyen, kalite ve soğuk zincir ihtiyacının birlikte yönetildiği enerji yoğun bir üretim yapısına sahip.
Gıda sanayisinde enerji verimliliği yalnızca fatura azaltan bir uygulama olarak görülmemeli. Ürün kalitesi, üretim güvenliği, bakım disiplini, karbon ayak izi ve rekabetçilik aynı çerçevede ele alınmalı. Türk Sanayisinin Enerji Verimliliği Raporu’nun üçüncü versiyonunda yer alan gıda sektörü analizleri de bu açıdan güçlü bir veri seti sunuyor.
Farklı ölçeklerde 82 tesiste yapılan enerji etütleri, sektörün önemli bir iyileştirme alanına sahip olduğunu gösteriyor. Bu tesislerin 42’si 5.000 Ton Eş Değer Petrol (TEP) üzeri, 31’i 1.000 ila 5.000 TEP arası, 9’u ise 1.000 TEP altı tüketime sahip.
Tüketim profili analiz edilen tesislerde toplam enerji tüketiminin %29’u elektrikten, %71’i ise ısı enerjisinden, ağırlıklı olarak fosil yakıtlardan kaynaklanıyor. Buhar, sıcak su, pişirme, kurutma, pastörizasyon, yıkama ve temizlik süreçleri ısı enerjisinin payını yükseltiyor.
Toplam enerji verimliliği potansiyeli %37,2 seviyesinde. Bunun %15,3’ü elektrik tüketiminden, %21,9’u ise ısı enerjisi tarafındaki iyileştirmelerden geliyor. Bu tablo, gıda sanayisinde ısı tarafının güçlü bir fırsat alanı olduğunu gösterirken elektrikli sistemlerde de dikkat çekici bir potansiyel bulunduğunu ortaya koyuyor.
Bu nedenle gıda sektöründe verimlilik yol haritası iki kanatlı kurulmalı. Bir tarafta buhar, sıcak su, kurutma, pişirme ve ısı geri kazanımı yer almalı. Diğer tarafta ise soğutma sistemleri, pompalar, fanlar, basınçlı hava ve iklimlendirme sistemleri aynı disiplinle ele alınmalı.
İlk üç odak alanı
Etüt sonuçlarına göre sağlanabilecek toplam 100 birim tasarruf potansiyelinin %42’si ısı ve üretim süreçlerinden geliyor. İkinci sırada %30 ile soğutma sistemleri, üçüncü sırada ise %14 ile basınçlı hava yer alıyor. Bu üç başlıkla toplam potansiyelin %86’sına ulaşılıyor.
Bu dağılım gıda sanayisi için net bir önceliklendirme sunuyor. Enerji verimliliği çalışmaları önce en yüksek etki yaratacak bu üç alandan başlamalı. Alt sektöre bağlı olarak pompalar ve iklimlendirme sistemleri de bu plana eklenmeli.
Yatırımın geri dönüşü
Gıda sektörü etütlerinde 1 TEP enerji tüketimi azaltımı için gereken ortalama yatırım 1.475 dolar olarak hesaplanıyor. Projelerin ortalama geri ödeme süresi ise 2,59 yıl seviyesinde.
Emisyon azaltımı açısından da tablo dikkat çekici. 1 ton karbondioksit eş değeri emisyon azaltımı için gereken ortalama yatırım tutarı 487 dolar. Bu gösterge, gıda sektöründe enerji verimliliğinin karbon yönetimi açısından yüksek etkili ve ölçülebilir bir araç olduğunu ortaya koyuyor.
Sahadan notlar
Gıda tesislerinde en sık görülen fırsatlar, ısı enerjisinin yoğun kullanıldığı noktalarda ortaya çıkıyor. Kazan daireleri, buhar hatları, kondens dönüş sistemleri, kurutma ve pişirme ekipmanları, pastörizasyon hatları, sıcak su sistemleri ve yıkama süreçleri ciddi tasarruf alanları yaratıyor. Atık ısının geri kazanılması da besi suyu ön ısıtması, proses suyu hazırlığı ve mahal ısıtması gibi ihtiyaçlarda önemli katkı sağlayabiliyor.
Bir diğer güçlü fırsat alanı ısı pompası uygulamaları. Birçok tesiste aynı anda hem ısıtma hem soğutma ihtiyacı bulunuyor. Bu yapı, doğru tasarlanmış ısı pompası sistemleri için uygun bir zemin oluşturuyor. Soğutma sisteminden atılan ısının sıcak su veya proses ısısı ihtiyacında değerlendirilmesi, fosil yakıt tüketimini ve toplam enerji maliyetini azaltabilir.
Soğutma sistemlerinde düşük verimli ekipman kullanımı, yanlış sıcaklık ayarları, kısmi yük verimsizliği, yetersiz bakım ve eski otomasyon yapıları önemli kayıplara yol açıyor. Pompa sistemlerinde gereğinden yüksek debi, vana kısma yöntemiyle işletme, hatalı motor seçimi ve değişken hızlı sürücü eksikliği tasarruf fırsatlarını büyütüyor. Basınçlı havada ise kaçaklar, yüksek basınçta çalışma ve hat tasarım hataları toplam tüketimi artırıyor.
Son söz
Gıda sektörü için ortaya çıkan veriler, verimlilik yatırımlarının uygulanabilir ve finansal olarak savunulabilir olduğunu gösteriyor. Doğru önceliklendirme yapıldığında gıda sektöründe enerji verimliliği maliyetleri azaltan, karbon ayak izini düşüren, ürün kalitesini ve tedarik güvenliğini destekleyen somut bir rekabet aracına dönüşüyor.
