PROF. DR. FEVZİ YILMAZ - Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Öğretim Üyesi
BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi doğrultusunda COP31 (31. BM İklim Değişikliği Konferansı), 9-20 Kasım 2026 tarihlerinde Akdeniz’in mavi incisi Antalya’da yapılacak. Temmuz 2025’te “İklim Kanununu” çıkaran ülkemiz iklim krizine karşı ulusal eylem planlarını belirlemişti. Ev sahipliğini yapacağımız COP31 kapsamında alınacak kararlar; ülkelerin karbon emisyonu hedeflerinden enerji politikalarına, sürdürülebilir kalkınma stratejilerinden yeşil finansmana kadar geniş bir etki alanına sahip olacaktır. COP31’de STK’ların katılım ve katkıları ile yeni nesil iklim politikalarına yön verileceği beklenmektedir.
İklim değişikliğinin kötü etkisinden kaçınmanın bir yolu malzemelere odaklanmaktır. İmalat sanayii ve inşaat sektörü insan etkili iklim krizinin iki sorunlu alanıdır. Malzeme olarak yeşil çimento ve plastiklerin geri dönüşümü en önemli iki açılımdır. Bu makalede tek kullanımlık malzemelere dönük çalışmalar yanında enerji verimli uygulamalar da öne çıkarılmıştır. Ayrıca yer küreyi soğutma amaçlı “Gök Mühendisliği” çalışmalarına da eleştirel bakış penceresi açılmıştır.
a- İklim değişikliği bağlamında malzemeler: İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine karşı koymada malzemeler merkezi rol oynarlar. İnsanoğlu geleceğini inşa etmeye çalışırken üretim ve imalat sektörünün en zararlı insan faaliyeti olduğunu unutmamalıdır. Çimento sanayii tek başına insan kaynaklı karbon salınımının %8’ini verir. Yenilikçi ve yaratıcı eylemler daha temiz ve çevre dostu çözümler getirmektedir. Yeşil çimento veya karbon negatif çimento bunlardan biridir. Brimstone Şirketi bu alanda öncülük etmekte ve kireçtaşı yerine kalsiyum silikat kayaçları kullanarak standart çimentodan yapılan beton kadar mukavemetli yapılar üretmektedir. Brimstone kanıta dayalı üçüncü parti sertifikasyonu almıştır (Time, Nov. 6, 2023, p:50).
Diğer örnek plastiklerin yerine geçen malzemeler veya plastiklerin tekrar kullanımı ile ilişkilidir. UBO Kuruluşu, biyolojik esaslı termoplastik malzemeler ve geri dönüştürülemez atıklar üstünde çalışmaktadır. Tek kullanımlık organik ve geri dönüştürülemez atıkların mikrop-bakteri yardımıyla naylona dönüştürme amaçlı araştırmalar sürdürülmektedir (MicroPET Teknolojisi). Planet A’nın kase çalışması örnek verilebilir. Burada kağıt kase yüzeyi sızdırmaz su bazlı yapıştırıcı ile sıvanmıştır. Bu onu su sızdırmaz yapar, ayrıca geri dönüşümü ve bioçözünürlüğünü arttırır. Kase kıvrılabilir ve kapak işi görebilir (ayrı plastik kapağı gereksiz yapar). Diğer örnek Plastiksiz Sürdürülebilir Eczane konseptidir. Geri dönüştürülemez küçük plastik ilaç şişeleri çöp alanlarına gitmektedir. Yıllık 200 milyara yakın sayıda plastik ilaç şişesinin % 97’si geri dönüşüme sokulamaz. Cabinet Health Şirketi plastik yerine cam ve kompost edilebilir malzeme önermektedir (Time, Nov. 11, 2024, p:49).
b- Yeşil enerjide kullanılan malzemeler: Diğer inovasyon yeşil enerjide kullanılan metallerin madenciliğinin çevre etkilerinin azaltılması üstünedir. Niron’s Clean Earth Magneti yüksek oranda demir ve azottan oluşur. Bu magnetler mukavemetli olup nadir toprak elementi magnetlerinden daha çevrecidir ve uygundur.
Enerji depolamanın ana öğesi olan lityum metalinin üretimi, ergimiş tuz içinde lityum karbonat çözülerek gerçekleştirilebilir. Böylece lityum bataryalar daha sürdürülebilir formatta kullanılmış olur. Bazı şirketler tedarik zincirlerini sürdürülebilir yapmışlardır, ürün ve üretimi etik hale sokmuşlardır. Bugün batarya girdileri ve elemanlarının geri kazanımı (döngüsel ekonomi) nerede ise bataryanın fonksiyonu kadar önemli olmuştur.
FibreTrace, fibre içinde ışıldayan pigmentler anlatır, bu özellik son giysinin orijinini kanıtlar. Bu bilgiden giderek enerji verimliliğini arttırma adına bilim çalışanları ev ve arabaları nasıl daha yalıtkan yapabiliriz sorusuna cevap üretmişlerdir (ABD Perdue Üniversitesi çalışması). Beyaz boyaya UV’leri daha iyi yansıtan kimyasallar ilave edildiğinde ögenin iç kısmı daha az soğutma ihtiyacı duyar. Bina ve arabaların dış yüzüne alelade beyaz boya yerine kimyasallı boya kullanılır. Bu uygulamanın toksik etki yoktur ve 2019’da patent alınmıştır (Time, Nov. 6, 2023, p:50). Benzer ve şaşırtıcı çalışmalar “Gök Mühendisliği” teması altında küresel ısınmayı azaltma amacıyla yapılmaktadır. Küresel sıcaklık artışını yavaşlatmak amacıyla geliştirilen ve bilim dünyasında Deniz Bulutu Parlaklaştırma (MCB) olarak adlandırılan çalışmaya BK Manchester Üniversitesi öncülük etmektedir. Volkanlardan, orman yangınlarından ve diğer kaynaklardan yükselen kükürt dioksit gazı bulutla tepkimeye girer ve stratosferde ince sülfirikasid kristalleri oluşur. Her yıl yüzlerce uçakla stratosfere binlerce ton kükürt dioksit yüklendiğinde ise insan kaynaklı sülfirikasid kristalleri oluşturulmuş olur. Kristaller üç yıl stratosferde asılı kalarak güneşten yerküreye doğru gelen enerjiyi bloke ederler veya geri yansıtırlar. Isı ve ışınımın geri yansıtılması doğal olarak karaların ve okyanusların az ısınması demektir. Bir başka öneri denizlerdeki tuzlu suyu bulutlara doğru püskürtme eylemini kapsar (300-1000 metre yüksekliğe). Oluşturulan yoğunlaşmış bulut kütlesi parlaklaşır ve güneşten gelen enerjiyi geri yansıtır. Gümüş iyodür tozları da gündemdedir. Bu tozlarla bulutlarda oluşturulan ve büyütülen buz taneleri yere iner (veya suya dönüşüp yere iner), kalan bulut incelir ve bilinen şemsiye (sera) etkisi azalır. Doğal olarak yeryüzünden geri yansıyan ışığın ince bulut tarafından kesilmesi düşer, böylece yeri ve denizleri ısıtmak yerine uzayı ısıtmış oluruz (Engineering The Skies to Cool the Earth, Scientific Amerikan, October 2023, p:35). Enerji obur yaşamdan vaz geçemeyen ve küresel ısınmayı düşüremeyen insanoğlunun gökyüzüne müdahelesi ne kadar doğrudur ve ahlakidir? Yan etkileri nedir? Bunları tartışmalıyız!
c- Kompostlanabilir poşetler: Plastik poşetler perakendecilerin en büyük çevre kabuslarından biridir. Julia Marsh, Sway Şirketinin kurucusu ve CEO’sudur, çevre dostu alternatifi geliştirmiştir. TPSeaFlex ticari markalı biyoplastik esnek filim olup yosundan üretilmiştir. Parlak yarı saydam yapıdaki bu alternatif, PE plastik poşet zincirinde yer bulmuştur. Ürün tam kompostabil ve PE tokluğunu sahiptir. Marsh, TPSeaFlex’i kendi garajında 400 farklı formülü deneyerek geliştirmiş ve bugüne kadar 8,5 milyon $ fon desteği almış olup J.Crew ve Prananın da içinde olduğu geniş müşteri listesi oluşturmuştur. Yaklaşık 50.000 kg TPSeaFlex bu yıl milyonlarca alışveriş poşetinde yer alacaktır (Time, Oct. 27, 2025, p:70).
d- Hızlı 3 Boyutlu baskı teknolojileri: Yükselen ve öncül teknolojilerden 3B baskı, pazarda yer edinme yönüyle umulandan yavaş kalmıştır. Talaşlı imalata göre ürün girdilerinde sıfır zayiat üstünlüğüne, bugün artan üretim hızı da eşlik etmektedir. FormLab, Form 4 ile bu beklentiyi güçlendirmektedir. Masaüstü boyuttaki Form 4, baskı hızını önceki versiyondan beş kat fazla yapabilmektedir. Burada sistem güçlü LED ışıklarıyla LCD sisteminde sıvı reçineyi hızla katı tabakaya dönüşür, gece boyunca yürütülen 3B imalat süresi saatler mertebesine inmiş olur. Sistem geleneksel enjeksiyon kalıplarıyla yapılan imalatla rekabet edebilirdir artık. Böylece 3B makine gün içinde çok sayıda farklı ürün basabilir. FormLabs CEO ve kurucusu Max Labovsky donanım geliştiricisi olup, “Fazla tasarım, pazara daha iyi ürün” özdeyişi ile hareket etmektedir. Müşteriler arasında Mikrosoft, Ford ve NASA vardır (Time, Nov. 11, 2024 p: 65).
