Geçen hafta sonu bir bit pazarında dolaşırken, eski gramofonların, pirinç kahve değirmenlerinin, porselen tabakların ve yıllardır açılmamış aile albümlerinin arasında ahşap çerçeveli siyah beyaz bir fotoğraf dikkatimi çekti. Satıcı, "Üç yüz lira..." dedi. Pazarlık etmedim; çünkü o anda elimi uzattığım şey ahşap bir çerçeveden fazlasıydı. Sanki İstanbul’un hafızasından kopup bugüne ulaşabilmiş küçük bir parçaya dokunuyordum.
Evde, masamın karşısındaki eski etajerin koydum. Her baktığımda yeni bir ayrıntı fark ettim. Sonunda anladım ki beni etkileyen yalnızca fotoğrafın yaşı değildi; içinde taşıdığı sessizlikti.
Fotoğraf, Tokatlıyan Lokantası'nın önünde çekilmişti. Kaldırımdan geçen insanlar uzun pozlamanın etkisiyle hafifçe silinmiş, zamanın içinde eriyip gidiyormuş gibi görünüyordu. Kapının önünde duran iki adam ise bütün netlikleriyle hâlâ oradaydı. Sol tarafta Yunanca afişler, vitrindeki yazılar, fötr şapkalar, dönemin giyim anlayışı... Birkaç saniyelik bir görüntü, neredeyse yüz yıl sonrasına ulaşmayı başarmıştı. O kareye baktıkça fotoğrafın yalnızca bir lokantayı göstermediğini fark ettim. Aslında bir şehrin gündelik hayatını, çok kültürlü yapısını, sokak düzenini ve insan ilişkilerini de saklıyordu.
Merak edip araştırmaya başladım. Aynı fotoğrafın dijital ortama aktarılmış bir kopyasına da rastladım. İlk anda bunun elimdeki fotoğrafın değerini azaltacağını düşündüm. Sonra tam tersine başka bir gerçeği fark ettim. Dijital dünya görüntüyü koruyabiliyordu ama fotoğrafın yaşadığı zamanı koruyamıyordu. Ekrandaki kusursuz ama soğuk görüntü ile elimde tuttuğum kâğıdın dokusu arasında tarif edilmesi güç bir uçurum vardı. Birinde yalnızca görüntü vardı; diğerinde ise zamanın izi, yılların dokunuşu ve geçmişten bugüne taşınmış bir yolculuk hissediliyordu.
Bugün insanlık tarihinde hiçbir dönemde olmadığı kadar çok fotoğraf çekiyoruz. Telefonlarımızda binlerce, bulut depolarında yüz binlerce görüntü saklıyoruz. Gittiğimiz restoranları, çıktığımız yolculukları, içtiğimiz kahveyi, gün batımını, dostlarımızı, çocuklarımızı durmadan kaydediyoruz. Buna rağmen hiç olmadığı kadar hızlı unutuyoruz.
Çünkü teknoloji bize görüntüyü saklamayı öğretti; hikâyeyi saklamayı öğretmedi. Telefonlarımız hangi gün, hangi saatte, hangi sokakta fotoğraf çektiğimizi biliyor ama o kareyi neden çektiğimizi bilmiyor. O gün ne hissettiğimizi, masanın etrafında hangi sohbetin yapıldığını, objektifin dışında nelerin yaşandığını kaydetmiyor.
Fransız düşünür Roland Barthes, Camera Lucida adlı kitabında fotoğrafın geçmişten bugüne uzanan bir bakış olduğunu söyler. Gerçekten de eski bir fotoğrafa baktığımızda yalnızca geçmişi seyretmeyiz; geçmişin de bize baktığını hissederiz. Walter Benjamin'in yıllar önce sözünü ettiği "aura" kavramı da tam burada anlam kazanır. Bir fotoğrafı benzersiz yapan yalnızca üzerindeki görüntü değildir. Onun kimlerin evinde asılı kaldığı, hangi sandıkta yıllarca beklediği, kimlerin elinden geçtiği ve hangi hayatlara tanıklık ettiği de o fotoğrafın ayrılmaz bir parçasıdır. Aynı görüntünün binlerce dijital kopyasını üretebilirsiniz ama o yolculuğu çoğaltamazsınız.
Fotoğraf beni zamanla başka bir soruya götürdü: Bir şehrin hafızası gerçekten nerede yaşar? Resmî arşivlerde mi? Kütüphanelerde mi? Müzelerde mi? Elbette oralarda da yaşar. Ama yalnızca oralarda değil. Bir şehrin hafızası aynı zamanda yıllardır aynı köşede duran kitapçıdadır, her sabah aynı masaya oturan kahve müdavimindedir, değişmeyen bir pastane vitrininin önündedir, eski bir lokantanın garsonunda, sahafın rafları arasında unutulmuş bir notta, bir fotoğraf albümünün arasına sıkışmış sararmış bir kartpostalda da yaşamaya devam eder. Kent belleği dediğimiz şey tam da bu görünmeyen ayrıntıların toplamıdır.
İstanbul'un kültür hayatı üzerine düşündüğümde aklıma yalnızca saraylar, camiler ya da meydanlar gelmiyor. Markiz geliyor. Lebon geliyor. Baylan geliyor. Rejans geliyor. Abdullah Efendi Lokantası geliyor. Tokatlıyan geliyor. Çünkü bunlar yalnızca yemek yenilen ya da kahve içilen mekânlar değildi. Gazetecilerin haber konuştukları, yazarların yeni kitaplarını tartıştıkları, ressamların sergilerini planladıkları, müzisyenlerin buluştukları kültür adalarıydı. Bir şehrin düşünce hayatı yalnızca üniversitelerde ya da konferans salonlarında şekillenmez; bazen küçük bir lokantanın köşe masasındaki uzun bir sohbet de o kültürün geleceğini belirleyebilir.
Bugün bu mekânların bir kısmı yaşamaya devam ediyor, bir kısmı ise yalnızca eski fotoğraflarda ve anılarda karşımıza çıkıyor. Daha acısı, onları tanıyanların sayısı her geçen gün azalıyor. Oysa UNESCO'nun yıllardır vurguladığı "somut olmayan kültürel miras" kavramı tam da bunu anlatıyor. Bir toplumun belleği yalnızca taş binalarında değil; geleneklerinde, tariflerinde, şarkılarında, sohbetlerinde ve gündelik hayatında yaşar. Bir lokantanın kaybolması bazen yalnızca bir işletmenin kapanması değildir; o masalarda kurulmuş dostlukların, yapılmış tartışmaların ve paylaşılmış fikirlerin de sessizce tarihe karışmasıdır.
Bit pazarından aldığım fotoğraf hâlâ karşımda duruyor. Arada bir işimi bırakıp ona bakıyorum. Artık Tokatlıyan Lokantası'nı görmüyorum. O karede yürüyen insanların farkında olmadan geleceğe bıraktıkları izi görüyorum. Belki onlar, yaklaşık yüz yıl sonra birilerinin bu fotoğrafa uzun uzun bakacağını hiç düşünmemişlerdi. Belki yalnızca işlerine yetişmeye çalışıyor, belki dostlarıyla öğle yemeğine gidiyor, belki de hayatlarının en sıradan günlerinden birini yaşıyorlardı. Ama tarih çoğu zaman tam da o sıradan günlerin içinden yazılır.
Üç yüz liraya satın aldığım şey aslında eski bir fotoğraf değildi. Bir şehrin hafızasına dokunma imkânıydı. O yüzden bugün bana sorulsa, "Bir fotoğraf kaybolduğunda şehir ne kaybeder?" diye, cevabım çok basit olurdu. Şehir önce bir görüntü kaybetmez. Kendini hatırlama imkânını kaybeder. Ve bir şehir, geçmişini hatırlamayı bıraktığı gün, geleceğini de eksiltmeye başlar.
