MEHMET KAYA/ANKARA
Sayıştay Dergisinde yayınlanan Abdullah Karaer ve Tekin Akdemir çalışmasında, “Yürütme organına yönelik temel bir güçler ayrılığı kısıtlaması niteliğindedir ve parlamentoya kamu gelir ve gider politikalarını kontrol etme gücü ve yetkisi vermektedir” olarak tanımlanan bütçe hakkının, TBMM tarafından kullanımının çoğu OECD ülkesine göre daha zayıf olduğu sonucuna varıldı.
Çalışmada, parlamentoların bütçe üzerinde hukuki yetkileri ile bütçe süreçlerindeki kurumsal kapasitesine bağlı kriterler üzerinden kıyaslama yapıldı.
Hukuki kriterler arasında, bütçe oluşmadan önce mali politikaya katılma, orta vadeli planların çerçevesini izlemesi, mali kural ve hedefl ere ilişkin yetki olup olmaması, bütçe uygulaması sırasında yürütmeye esneklik tanıyan unsurlar üzerindeki yetkileri gibi kriterler üzerinden inceleme yapıldı.
Kurumsal kapasite tarafında ise süre, komisyonun uzmanlığı, araştırma birimlerinin desteği, bağımsız mali kurumlarla ilişkiler, halk katılımı gibi yetkinlik ölçütleri üzerinden değerlendirme yapıldı. Araştırmada, OECD ülkelerinin tamamında aynı şekilde bir bütçe hakkı kullanımı olmamakla birlikte, Türkiye’de hukuki ve kapasite kriterleri ile OECD üyesi ülkelerin uygulamaları kıyaslandığında, TBMM’nin yetkilerinin daha kısıtlı kaldığı bulgusuna yer verildi. Çalışmada ayrıca, Açık Bütçe Ortaklığı adındaki kuruluşların sonuncusu 2017, 2019, 2021 ve 2023 yıllarına ilişkin anketlerde elde edilen bulgulara da yer verildi. Buna göre, yapılan 4 ankette parlamentoların bütçe hakkına yönelik alınan yanıtlardan yapılan ortalamada, ankete konu ülkeler içindeki 24 OECD üyesi ülke içinde Türkiye endeks puanı olarak 21. Sırada yer buldu. En yüksek gözetim yetkisine ülkeler sırasıyla Fransa, Norveç, Almanya, Güney Kore ve Çekya olurken, en düşük ülkeler yine sırasıyla Şili, Türkiye, Slovakya, Kanada ve Macaristan olarak belirlendi.
Abdullah Karaer ve Tekin Akdemir çalışmasında, bütçe hazırlığı öncesinde maliye politikalarına katılma, hazırlık aşamasında hükümete görüş ve öneri verme, orta vadeli programın hazırlanmasına katılma, ödenek aktarımlarına ön onay yetkisi, bütçe uygulanırken tespit ve öneri verme, bütçe dışı harcamaların planlamasına katılma gibi hukuki yetkiler açısından sorunlar tespit edildi. Bütçe görüşme ve müzakere süresi, bağımsız mali kurum aracılığıyla bütçe analiz ve tahminleri yapılması, raportör milletvekili sistemi olmaması, kamu hesaplarının bağımsız bir ihtisas komisyonu aracılığıyla yapılması, halk katılımı gibi kurumsal kapasite yönünden eksikliklere işaret edildi.
Çalışmada, TBMM’nin bütçe öncesi mali politikaya yönelik bir rapor hazırlaması, orta vadeli programın TBMM onayına sunulması, bütçenin 4 ay önce TBMM’ye sunulması, daimi ihtisas komisyonlarının katılımı için sektörel komisyonlar oluşturulması, bu komisyonlarda uzmanlaşmış raportör nitelikli milletvekillerinin bulunması, bütçenin cari yıl uygulamasını izlemek üzere bir daimi ihtisas komisyonu oluşturulması önerileri yer aldı.
