FERZAN ÇAKIR
COP31’de Türkiye’nin “2035’e kadar yüzde 35 elektrifikasyon” hedefi, zirvenin enerji gündeminde geniş yer buluyor. Ancak aynı hedefin etrafında buluşan ülkelerin durumları birbirinden bir hayli farklı. Enerji tüketiminde elektriğin payını artırmaya çalışan ülkelerin yanı sıra nüfusunun önemli bir bölümünün hâlâ elektriğe erişemediği ülkeler de var. Diyalog tam da bu noktada başlıyor.
COP31 kapsamında düzenlenen Küresel Elektrifikasyon Bakanlar Toplantısı ve Elektrifikasyon Forumu’nda ülkelerin farklı ihtiyaçları bir arada ele alındı. Gelişmekte olan ülkeler finansman ve altyapı eksiklerini, gelişmiş ülkeler ise artan elektrik talebinin temiz enerjiyle karşılanması gerektiğini vurguladı.
Türkiye’nin elektrifikasyon gündemine bir destek de gelecek yıl COP32’ye ev sahipliği yapacak Etiyopya’dan geldi. COP32 Başkanlığı adına konuşan Dr. Selam Kidane Abebe, Etiyopya’nın 35’e 35 taahhüdünü desteklediğini açıkladı. Öte yandan Almanya ve Norveç de “35’e 35” taahhüdüne destek veren ülkeler arasında. Avrupa Birliği’nin de gerekli bürokratik işlemleri tamamlamasının ardından taahhüde katılması bekleniyor. Toplantıda öne çıkan bir başka gelişme ise Avrupa Komisyonu’nun, gelişmekte olan ülkelerde elektrifikasyon yatırımlarının önünü açmayı amaçlayan Electrify Now Finansman Koalisyonu’nu duyurması oldu.
“TAAHHÜTLER ZATEN VERİLDİ, SIRA UYGULAMADA”
Elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payının yaklaşık yüzde 23’ten yüzde 35’e çıkarılması hedeflenirken, bu aynı zamanda kullanılan fosil yakıtların yerine elektrikli teknolojilerin yaygınlaşması anlamına da geliyor. Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı (IRENA) Genel Direktörü Francesco La Camera ise yeni hedef belirleme tartışmalarına tepki gösterdi. Paris Anlaşması ve Dubai’de düzenlenen COP28’de taahhütlerin zaten verildiğini hatırlatan La Camera, artık bu sözlerin yerine getirilmesi gerektiğini söyledi. “35’e 35” ile ülkelerden yeni taahhütler istenmediğini vurgulayarak müzakerecilere, verilen sözleri uygulamaya geçirecek adımlar üzerinde çalışma çağrısı yaptı.
Türkiye’nin sunduğu taahhüt de her ülkeye aynı oranda elektrifikasyon zorunluluğu getirmiyor. Ülkelerin farklı koşullarını gözeten, yeni bağlayıcı ulusal yükümlülükler oluşturmayan ortak bir hedef olarak tanımlanıyor. Hedefin hayata geçirilmesi için Küresel Elektrifikasyon Girişimi de duyuruldu. Girişim kapsamında ülkeler deneyimlerini paylaşacak, elektrifikasyondaki ilerleme izlenecek ve özellikle dağıtım şebekelerini geliştirmek için ortak çalışmalar yürütülecek.
ENERJİ GÜVENLİĞİ İLE İKLİM HEDEFLERİ HİÇ OLMADIĞI KADAR YAKIN
Elektrifikasyonun hız kazanmasında iklim hedeflerinin yanı sıra son yıllarda yaşanan enerji krizleri de etkili. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) İcra Direktörü Dr. Fatih Birol, enerji güvenliği ile temiz enerjiye geçiş hedeflerinin hiç olmadığı kadar yakınlaştığını söyledi.
Rusya’dan Avrupa’ya enerji akışındaki kesintilerin ve Ortadoğu’dan yapılan tedarike duyulan güvenin sarsılmasının ülkeleri kendi kaynaklarına yönelttiğini belirtti. Elektrikli araçlara verilen devlet destekleri ise petrol tedarikindeki riskleri azaltmanın bir yolu olarak görülüyor.
Elektrik talebinin toplam enerji talebinden üç kat hızlı büyüdüğünü söyleyen Birol, bu artışı üç unsurla açıklıyor: Elektrikli araçlar, yapay zeka ile veri merkezleri ve en önemlisi de klima kullanımı. Birol’a göre “35’e 35” taahhüdünün çok sayıda ülke tarafından desteklenmesi, yatırımcılara geleceğin elektrikte olduğu mesajını verebilir.
Ancak bu hedefe mevcut hızla ulaşmak mümkün görünmüyor. Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı ve COP31 Müzakereler Başkanı Chris Bowen’a göre, elektriğin enerji tüketimindeki payı 2010’dan bu yana yılda ortalama 0,3 yüzde puan arttı. Aynı hızın korunması durumunda ise 2035’te yüzde 26’ya ulaşılabilecek. Yani yüzde 35 hedefi için yıllık artışın yaklaşık dört katına, 1,2 yüzde puana çıkması gerekiyor.
655 MİLYON KİŞİ HÂLÂ ELEKTRİKSİZ
Elektrik kullanımının nasıl artırılacağı tartışılırken dünyanın bir bölümü de hâlâ elektriğe ulaşamıyor. COP29 Başkanlığı temsilcisi Muhtar Babayev’in paylaştığı verilere göre, 2024’te 655 milyon insanın elektriğe erişimi yoktu. Dolayısıyla ülkelerin elektrik konusunda aynı noktada olmadığı açıkça görülüyor. Dönüşümün bu ayağında finansman ihtiyacı da büyük bir rol oynuyor.
Gelecek yıl Etiyopya’da gerçekleşecek COP32’nin başkanlığı adına konuşan Dr. Selam Kidane Abebe, Etiyopya’nın yenilenebilir enerji kaynaklarıyla elektriğe erişimini genişletmek istediğini, ancak bunun için finansman gerektiğini vurguladı. Özellikle Afrika ülkelerinin karşılaştığı yüksek borçlanma maliyetlerinin düşürülmesi de bu noktada önem kazanıyor.
Dr. Birol’un Sahra Altı Afrika ile Belçika arasında yaptığı karşılaştırma ise bu eşitsizliği ortaya koyuyor. Güçlü güneş enerjisi potansiyeline rağmen Sahra Altı Afrika’nın tamamında güneşten üretilen elektrik, Belçika’nın güneşten elektrik üretimiyle aynı düzeyde kalıyor. Diğer deyişle iki bölgenin büyüklüğü ve güneş potansiyeli karşılaştırıldığında aradaki fark daha da belirginleşiyor. Birol’un dikkat çektiği bu tablo, enerjiye erişimdeki adaletsizliği de ortaya koyuyor. Nüfusunun yaklaşık yarısının elektriğe erişemediği bir bölge, sahip olduğu güneş enerjisi potansiyelinden yeterince yararlanamıyor.
Küçük ada devletleri açısından ise ithal dizele bağımlılığın azaltılması ve aşırı hava olaylarına dayanıklı elektrik altyapısının kurulması öne çıkıyor.
YATIRIMIN ÖNÜNDEKİ ENGEL: FİNANSMAN
Peki işin finansman boyutu ne noktada? OECD Çevre Direktörü Jaime de Bourbon de Parme, IEA verilerine atıfla elektrifikasyon yatırımlarının 2025’te yaklaşık 1,8 trilyon dolar olduğunu, yüzde 35 hedefi için önümüzdeki on yılda yıllık 3,5 trilyon dolara yükselmesi gerektiğini söyledi. Kurumsal yatırımcıların yaklaşık 150 trilyon dolar yönettiğine dikkat çekerek bu kaynakların küçük bir bölümünün elektrifikasyona gittiğini ve yatırımların ağırlıkla OECD ülkelerinde toplandığını belirtti. Diğer deyişle kaynak var, ancak gelişmekte olan ülkeler bu kaynağa ulaşmakta zorlanıyor.
Bu ülkelere daha fazla yatırım yapılabilmesi için finansman bulabilecek projelerin hazırlanması gerekiyor. Özel sermayeyi çekebilen iş modellerinin yaygınlaştırılması ve sınırlı kamu kaynaklarının yatırımların önünü açacak biçimde kullanılması da öneriler arasında.
Sustainable Energy for All (SEforALL) CEO’su Damilola Ogunbiyi ise bazı projelerin teknoloji nedeniyle değil, finansman biçimi yüzünden ilerleyemediğini anlattı. Yerel para birimiyle finansmanın, kur riskinin azaltılması ve son kullanıcıya uygun maliyet sunulması açısından önemine dikkat çekti.
Öte yandan elektriğin tüketiciye ne kadara ulaştığı da dönüşümün hızını belirliyor. Octopus Energy CEO’su Greg Jackson, elektrikli araçlar ve ısı pompalarının daha düşük maliyetle kullanılabilmesi için elektrik sisteminin daha esnek hale gelmesi gerektiğini söyledi. Birol da yüzde 35 hedefine ulaşmanın önündeki en büyük engellerden birinin elektrik maliyeti olduğunu belirterek tüketicinin elektrikli teknolojilere geçebilmesi için elektriğin ucuzlaması gerektiğini vurguladı.
COP32’DEN “35’E 35” TAAHHÜDÜNE DESTEK
Görüşmelerde önemli bir açıklama da COP32 Başkanlığı adına geldi. Dr. Selam Kidane Abebe, Etiyopya’nın “35’e 35” Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü’nü desteklediğini ve onayladığını duyurarak Türkiye ve Avustralya ile çalışacaklarını belirtti. Böylece Türkiye’nin COP31’de öne çıkardığı elektrifikasyon gündemi, bir sonraki konferansa ev sahipliği yapacak ülkenin de desteğini almış oldu.
Öte yandan Avrupa Komisyonu’nun enerjiden sorumlu üyesi Dan Jørgensen, Electrify Now Finansman Koalisyonu’nun başlatıldığını açıkladı. Hükümetleri, kalkınma bankalarını ve özel finansmanı bir araya getiren koalisyon, gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarından hareketle elektrifikasyon yatırımlarını hızlandırmayı amaçlıyor.
Jørgensen’in katılımını duyurduğu ortaklar arasında Avrupa Yatırım Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Green Finance Institute, Institutional Investors Group on Climate Change ve Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Teşkilatı bulunuyor. Amaç, elektrik üretimi ve şebeke yatırımlarıyla birlikte hanelerin ve işletmelerin elektrikli ekipmanlara erişimini de kolaylaştırmak.
PEKİ YA SERA ETKİSİ YARATAN EKİPMANLAR?
Almanya’nın gündeme getirdiği konu ise yeni elektrik altyapısının hangi ekipmanlarla kurulacağı. Federal Çevre Bakanlığı Müsteşarı Heike Henn, elektrifikasyonun elektrik üretimindeki emisyonların azaltılmasıyla birlikte ilerlemesi gerektiğini söyledi. Henn’e göre şebekeler genişletilirken geçmişteki hataların tekrarlanmaması gerekiyor. SF6, yani kükürt hekzaflorür, elektrik şebekelerinde yalıtım amacıyla kullanılan, güçlü sera etkisine sahip bir gaz. Bu gazın yerine alternatiflerin tercih edilmesi, temiz enerjiye geçiş için büyütülen şebekelerden kaynaklanabilecek emisyonların da azaltılmasını sağlayabilir.
