You are not going to lose your job to an AI, but you’re going to lose your job to someone who uses AI.
Jensen Huang, CEO of Nvidia
Şehrin en iyi tavla oyuncusu
Kasetle çalışan ilk kişisel bilgisayarlara basit muhasebe programı yükleyip satmaya çalışan iki genç. Anadolu’da şehir şehir, kapı kapı dolaşıyorlar. Bilgisayar kavramı daha Anadolu toprağına ekilmemiş, gençlerin işi zor. Bir şehirdeki bir tüccara anlatmaya çalışıyorlar. “Bu akıllı bir makine, bazı işler bu makine ile yapılırsa çok kolay olacak” diyorlar. Derken olaya çok inanmamış gözüken Anadolulu tüccar sormuş: “Şimdi bu alete ne sorsam söyleyecek?” . Gençler anlatmış: “Nakit akışınızı söyleyecek. Aktif pasifinizin son durumunu vs.” Görünen o ki, tüccar pek bunlarla da ilgilenmemiş. Sonunda esas konuya gelmiş. “Mesela sorsam bu şehirdeki en iyi tavla oyuncusu kim? Benim ismimi verecek mi?” İki arkadaş birbirlerine bakmış. Tam o sırada kapı açılmış ve içeriye bu tüccarın bir arkadaşı girmiş. “Hani sana yemek sözüm vardı; son tavla şampiyonasından kalan. Hadi, sana o yemeği alayım”. Tüccar “Gençler, ben yemeğe çıkıyorum. Siz de sorduğum soruyu düşünün. Öğleden sonra görüşürüz” demiş.
Gençler hazırlıklarını yapmışlar. Gerekli “Basic” programı hemen yazmışlar. Öğleden sonra tüccar yemekten geri geldiğinde sormuş: “Nasıl, bu akıllı makineniz bilecek mi sorduğum soruyu?” Gençler “Soralım bakalım” demişler ve yazmışlar soruyu. Soru ekranda görünmüş: “Bu şehrin en iyi tavla oyuncusu kim?”. Giriş düğmesine basar basmaz tüccarın ismi ekranda parlamış. Tüccar, soruyu doğru bilen bu akıllı (!) makineyi satın almış.
Yapay zekâ
Yukarıdaki hikayeyi birinci elden, bu hileye başvuran gençlerden dinlemiştim. Şimdi olsa böyle bir hileye başvurmalarına gerek yoktu. Tavladaki becerisine bu kadar hayran tüccar, muhakkak tavla turnuvasını internette paylaşmış olurdu. Yapay zekâ da onu bulurdu. Şimdi devir, yapay zekâ devri. Yapay zekânın girmediği alan kalmadı. Peki nedir yapay zekâ (Artifical Intelligence- AI) dediğimiz şey?
Yapay zekâ, bilgisayar bilimlerinin (Computer sciences) bir alt dalıdır; makinelerin insan benzeri zihinsel becerileri göstermesini hedefler. Zihinsel beceriler olarak şunları sayabiliriz: Öğrenme, akıl yürütme, problem çözme, algılama, dil anlama, karar verme.
Yapay zekâ ve işlerin dönüşümü
Yapay zekâ, hızlı donanımlar ve yazılım alanındaki gelişmeler sayesinde çok gelişti. Yapay zekânın girmediği alan kalmadı. Yapay zekâ ile ilgili, teknik, sosyal ve etik alanda tartışılan bir sürü konu var. Örneğin Papa 14. Leo bile yapay zekâ üzerine genelge yayınladı; insanlık onuru korunmalı dedi. En hayati konulardan birisi, yapay zekânın işlere olan etkisi. Bu konuda birçok araştırma yapılmış ve yapılmakta. Bunlar içinde Microsoft’un 2024 yılında dokuz ayda yaptığı ve 2025 yılnda paylaştığı iyi bir araştırma var(https://www.microsoft.com/en-us/research/publication/working-with-ai-measuring-the-occupational-implications-of-generative-ai/).
Söz konusu araştırmada Amerika’daki kullanıcılarla yapılmış 200.000 görüşmeden çıkan verilerden yola çıkılmış. Bir işteki (Job) görevlere (task) tek tek bakarak bunların yapay zekâ ile yapılıp yapılamayacağını irdelemişler. Bunun sonucunda da bir “Yapay Zekâ Uygulanabilirliği Skoru” (AI Applicability Score) geliştirmişler.
Bu araştırmaya göre enformasyon toplama, yazma ve iletişim, yapay zekânın rüzgarından en fazla etkilenen işler olacakmış. Yapay zekâdan en çok etkilenecek 40 iş verilmiş. Ben burada ilk 15 işi vermekle yetineceğim.
1- Mütercimler ve tercümanlar
2- Tarihçiler
3- Yolcu refakatçileri (Passenger attendants)
4- Hizmet satışı temsilcileri
5- Yazarlar (Writers/Authors)
6- Müşteri hizmetleri temsilcileri
7- CNC takım programlayıcıları
8- Telefon Operatörleri
9- Bilet satış ve seyahat acenta çalışanları
10- Yayın spikerleri ve radyo DJ’leri
11- Aracı kurum çalışanları
12- Çiftlik ve ev yönetimi eğitimcileri
13- Tele-pazarlamacılar
14- Konsiyerjler (Concierges)
15- Siyaset bilimciler
Öte yandan yapay zekâ rüzgarından en az etkilenebilecek işler de şöyle
1- Tarama operatörü (Dredge Operators)
2- Köprü ve baraj kapağı operatörleri (Bridge and Lock Tenders)
3- Su arıtma tesisi ve sistem operatörleri
4- Dökümhane kalıp ve maça yapımcıları
5- Demiryolu döşeme bakım aletleri operatörleri
6- Şahmerdan operatörleri
7- Zemin kumlayıcısı ve perdahçıları
8- Hizmetliler
9- Deniz motoru operatörleri
10- Tomrukçuluk ekipmanları operatörleri
Bunlar Microsoft’un öngörüleri. Bu konuda çok değişik kişi ve kurumların da öngörüleri var. Örneğin, Anthropic diye bir yapay zekâ ve araştırma şirketi var. Bunun CEO’su şöyle bir tahminde bulunmuş: Yapay zekâ önümüzdeki beş yıl içinde giriş seviyesindeki beyaz yakalı işlerin %50’sini ortadan kaldırabilir.
Öte yandan ünlü danışmanlık şirketi Boston Consulting Group’un (BCG) araştırmasına göre yapay zekâ, işleri ortadan kaldırma yerine yeniden düzene sokacak(https://www.bcg.com/publications/2026/ai-will-reshape-more-jobs-than-it-replaces). Öngörüleri: önümüzdeki 2-3 yıl içinde USA’deki işlerin %50-55’i yeniden düzenlenecek.
Nvidia, dünyanın en değerli şirketlerinden birisi; pazar değeri 5,34 trilyon dolar. Şirket, grafik işlem birimi (Graphics Processing Unit-GPU) mucidi. Ve görsel hesaplamada dünya lideri. Bu şirketin CEO’su Jensen Huang’nın yukarda aktardığım şöyle bir görüşü var:İşinizi elinizden alan yapay zekâ olmayacak; yapay zekâyı kullanmasını bilen birisi olacak.
Sonuç
Yapay zekâ, devrimsel nitelikte çok önemli bir teknik gelişme. Bu teknik gelişme işleri etkileyecek. İşlerin çoğu ortadan kalkmayacak ama yeniden biçimlenecek.
Yukarda aktardığım araştırmalar ABD’de yapılmış ve oradaki iş piyasasındaki işler ile ilgili. Ülkemizde hangi işler yapay zekâdan etkilenir veya etkilenmez diyorsanız bunu kapsamlı araştırmak gerekir. Ama bazı işleri biliyorum ki zekânın ne doğalına ne de yapayına ihtiyaç var. Örneğin, parti liderinin bir şeye ak dediğini, daha sonra aynı şeye kara dediğini de destekleyerek alkışlayanların zekâya ihtiyacı yok. Sadece oylamalarda kolunu kaldıracak, ya da oylama düğmesine basacak güçleri olsun yeter.
