Yoksul bir ailenin küçük kızı olarak başladığı hayatını müzik, girişimcilik ve hayırseverlikle büyüten Dolly Parton, geride yalnızca binlerce şarkı değil, milyonlarca çocuğa ulaşan kitaplar ve iyiliklerle dolu bir miras bıraktı. Telif haklarından vazgeçmeyen güçlü bir iş kadını, kazancını topluma aktaran büyük bir hayırsever ve milyonların sevdiği bir müzisyen olarak 80 yıllık yaşamıyla “iyi yaşamanın” ne demek olduğunu gösterdi.
Ufak tefek sarışın güzel kadına basın toplantısında bir gazeteci sormuştu: “Neden ayaklarınız bu kadar küçük, göğüsleriniz bu kadar büyükken?“. Sarışın kadın istifini bozmadan cevabını vermişti: “Tatlım, gölgede hiç bir şeyin büyüyemeyeceğini bilmiyor musun?“. Yakışıksız ve aptalca “Aptal sarışın“ genellemelerine karşı ve içinde mizah da olan çok akıllı bir cevaptı bu.
Gerçekten de kadının ufak tefek cüssesine göre göğüsleri oldukça büyüktü. Ama göğsün altında bir şey daha büyüktü: yüreği. Yürekten gelen bir yaratıcılığı vardı; üç bin üstünde şarkı sözü yazmış ve bestelemişti. Şarkıcı ve besteci idi. Örneğin, Whitney Houston’ın Bodyguard filminde söylediği “I will always love you“ şarkısı ona aitti. Şarkı, iş arkadaşı ve mentorundan ayrılırken minnettarlığını göstermek için ona yazdığı bir şarkı idi. Bu müzisyen, yaratıcı ve akıllı kadın iyi de kazandı. Kazancını hayırlı işlerde kullandı; hayırseverdi. Ve o büyük kalbi geçen hafta durdu. Dolly Parton, 80 yaşında bu dünyadan ayrıldı. Onun anısına saygı olarak Amerika Birleşik Devletleri’nde bayraklar bir hafta boyunca yarıya indi. Peki kimdi Dolly Parton ve neler yapmıştı bu dünyada?
Müzisyen
Dolly Parton, Tennessee Eyaleti’nde Sevier County’de kırsal alanda yaşayan 12 çocuklu yoksul bir ailenin çocuğu idi. Baba, okuma yazması olmayan, “yarıcı“ usulü çalışan cahil bir tütün üreticisi idi. Anne Avie Lee Parton ise onun müzik yaşamının ilk taşını koyan kişi idi. Dolly Parton annesini “Karnında ve sırtında hep birer çocuk“ olan kişi olarak tanımlardı. Ama bu ağır yüküne rağmen bu fedakâr anne çocuklarını Smoky Mountain halk şarkıları ve eski dünya balatları söyleyerek eğlendirmiş. Başka bir deyişle, Dolly Parton’un müzik yeteneği anne tarafından gelmiş.
Dolly Parton ilk şarkısını altı yaşında yazmış. On yaşından itibaren sürekli televizyona çıkmış. Bir yıl sonra ilk plağını kayıt etmiş. Ve 16 yaşında profesyonel şarkı yazarı olmuş. Başkaları için şarkı yazdıktan sonra ilk albümünü, “Hello, I'm Dolly“, 1967 yılında çıkarmış. Altmış yıllık müzik kariyerinde 49 albüm çıkarmış. Ve de 3000’den fazla şarkıya imza atmış.
Müzisyen olarak bu kadar yetenekli ve üretken olan Dolly Parton, kabuğunda kısılı kalmamış. Amerikan Country Müzik ile başlamış kariyerine. Ama daha büyük bir dinleyici kitlesine ulaşmak için pop müzik de yapmış. Dolly şöyle demiş: “Basit bir matematik hesabı idi bu. Örneğin, Country müzik listelerine tepeye oturan “Jolene“ 60 bin satarken, iyi bir pop parçası milyonlar satıyordu“
İş kadını
Dolly, iş dünyasındaki belki en büyük hayır’ını Elvis Presley’e demiş. Elvis, haber yollamış Dolly’e. Onun 1974’teki “I will always love you“ albümü ile ilgilendiğini söylemiş. Ancak şarkıların telif haklarının yarısına da ortak olmak istemiş. Hem de o şarkıların yapımında hiç bir katkısı yokken. Dolly , Playboy Dergisi ile yaptığı söyleşide şöyle demiş:“Müzik dünyasında kendimi Elvis’ten daha yakın hissettiğim kimse yoktu. Ama hayır dedim“
Bu hayır, müzik endüstrisinde önemli bir kırılma noktası olmuş Dolly Parton için. Hak sahiplerinin şarkıların telif haklarına böyle sahip çıkması, Amerikan’ın Country Müzik Merkezi Nashville’de bir ilk olmuş. Bu telif ücreti meselesi dünyanın başka yerlerinde de büyük bir sorunmuş o dönem. Örneğin Beatles’ın Paul Cartney’i , imzaladığı bir kontrattan yıllarca pişman olmuş. Paul Cartney şöyle demiş: “John (Lennon) ve ben bir şarkıya sahip olabileceğimizi bilmiyorduk“. The Rolling Stones’ın Keith Richards ve Mick Jagger’ı bu yüzden ilk yaptıkları şarkıların telif haklarını kaybetmişler.Şarkılarının telif haklarını militanca koruması nedeniyle Dolly Parton iyi para kazanmış. Örneğin, Whitney Houston’ın yaptığı “I will always love you“ tekli CD’si 11 milyon satmış. Diğer taraftan yine Bodyguard filminin müziklerini ve içinde bu şarkıyı da içeren CD 19 milyon satmış.
Dolly Parton, müzik endüstrisinin dışında da işler yapmış. Fimlerde rol almış, gayri menkul yatırımları yapmış, çocuk kitapları yazmış, pasta yapma karışımları, blucin ve köpek oyuncukları satmış. Dollywood diye bir eğlence parkı kurmuş 1986 yılında. Bu park, Doğu Tennessee için binlerce iş üreten bir ekonomik motor olmuş. Tennessee Eyaleti’nin bir araştırmasına göre Dollywood’ın yarattığı işgücü 23.000 ve yıllık ekonomik değer 1,8 milyar dolarmış. Forbes, Dolly Parton’ın müzik eserlerinin getirisini 120 milyon dolar, servetinin değerini de 450 milyon dolar olarak hesaplamış.
Hayırsever
Başarılı bir yaşam sürmüş ve birçok ödül kazanmış: 11 Grammy, 6 Golden Globe Ödülü, 1 Tony Ödülü, National Medal of the Arts, 2 kez Academy Ödülü (Oscar) adaylığı. Fakat Dolly Parton’ın en değerli olarak gördüğü başarısı, “Hayal Gücü Kütüphanesi Programı “(Imagination Library Program) imiş. Program, çocuk okuryazarlığı amacıyla kurulmuş. Bu programa doğumda yazılan çocuklara 5 yıl boyunca her ay bir çocuk kitabı gönderiyorlarmış. Beş yılın sonunda çocuklar Dolly Parton’dan bir mektup alıyorlarmış. Mektup şöyle sonlanıyormuş: “Ailemin bana öğrettiği şu dersleri hep hatırlayın: Büyük düşler hayal edin; öğrenebileceğiniz her şeyi öğrenin; size önem veren herkese önem verin. Siz harikasınız ve hep hatırlayın “Sizi her zaman seveceğim“ (I will always love you). Bu program Dolly Parton’un doğduğu Sevier County,’de başlamış. 2000 yılında ulusal olmuş. Bugün A.B.D.’deki beş yaş altı her 6 çocuktan biri bu kitaplardan alıyormuş. Program Kanada, ingiltere, Avusturalya ve İrlanda’ya kadar uzanmış. Şu ana kadar 336 milyon kitap çocuklara ulaşmış ve şu an 3,6 milyon aile bu programa dahilmiş.
Dollywood Vakfı (Dollywood Foundation) zorda kalan Tennessee halkına hep yardım elini uzatmış. Örneğin, Smoky Mountain çalılık yangını dolayısıyla evlerini terk edenlere yardım etmiş. Covid aşısı gelişimi için Vanderbilt Üniversitesi’ne bağışta bulunmuş. Yardım konusunda Dolly Parton’ın ilkesi şu imiş: “Paralarımı sayacağıma, teşekkür dualarını sayayım“
Sonuç
İrlandalı flüt sanatçısı Sir James Galway’e bir gazeteci“Hangi tür müziği dinlersiniz?“ sorusunu sormuştu. Galway şöyle demişti. “Ben müzik ayırt etmem, her müziği dinlerim; yeter ki, iyi icra edilsin“. “Amerikan Kırsal Müziği“ni de (American Country Music) ben bu anlayışla dinlerim. Dolly Parton’ı da Amerika’da iken “country music“ radyolarından çok dinlerdim; onun sevimli hali ve kristal sesi hoşuma giderdi. Onun bir özelliği de o sevimli güneyli aksanı ile çok düzgün şarkı söylerdi. Şarkı söyleyişi bizim Zeki Müren gibi açık ve netti. O söylerken elinize kalem kağıt alıp şarkının sözlerini yazabilirdiniz.
Ve Dolly Parton geçen hafta vefat etti. İş kadını ve hayırseverlik cephesini bilmezdim. Ölümünün arkasından yazılan ve söylenenleri duyunca Dolly’i daha yakından tanımak istedim. Yaşamakta olduğumuz bu bunaltıcı ortamdan biraz olsun çıkarız, havamız değişir deyip Dolly Parton hakkında yazdım.
Tanımayanlar için de onun meşhur “I will always Love you“ ve Jolene şarkılarının linklerini sunuyorum: https://www.youtube.com/watch?v=UePIAKmF8S4, https://www.youtube.com/watch?v=nwBNBcFAFso
Ne diyelim, bu dünyada bir Dolly Parton da vardı; geldi, gitti. Ama eserleri ile hep anılacak ve her zaman sevilecek…
