Bitmeyen, biteceğe de benzemeyen tartışmanın sorusudur: “TL’nin değeri ne olmalı?” Bu soru aslında TL’nin mevcut değerinin gerçek düzeyi yansıtmadığı gibi bir anlam da taşır.
Peki soru şöyle sorulsa yanlış mı olur: “TL reel olarak gerçekten değerli mi, değerliyse ne kadar değerli, yoksa aslında değersiz mi?”
Bu sorulara verilecek hemen her yanıt doğrudur. Biraz Nasrettin Hoca hikayesi gibi ama vereceği yanıtlarla herkes haklı çıkabilir. Çünkü TL’nin değerine ilişkin varılacak sonucu belirleyen basit ama çok önemli bir etken var:
“Nereden baktığınıza, hangi tarihi baz aldığınıza göre her türlü sonucu bulabilirsiniz ve bunların tümü de doğrudur.”
Türk parasının reel değerini bilimsel olarak belirleyen tek çalışma Merkez Bankası’nın reel efektif döviz kuru endeksi. Merkez Bankası daha önce 2003 yılı baz alınarak hesaplanan bu endeksi yeniledi ve baz yılını 2025’e çekti. Şimdi elimizde 2025 yılı 100 kabul edilerek oluşturulmuş ve çok geriye giden bir seri var.
Çeyrek yüzyıllık durum
Baz yılının 2003’ten 2025’e çekilmesi o bir türlü yanıt bulunamayan ve aslında bulunamayacak olan soruyu tabii ki değiştirmiyor:
“TL değerli mi, değerliyse ne kadar değerli, yoksa değersiz mi?”
Bu soruya ilk tepki olarak verilecek yanıt belli; TL’nin çok değerli olduğu dile getirilecektir.
Bu yanıt karşısında herhalde söylenecek şudur:
“Peki, TL hangi tarihten bu yana değerli seyrediyor ya da hangi tarihe göre değerli?”
Çünkü biraz önce de belirttim ya, Nasrettin Hoca’nın herkese “Sen de haklısın, sen de haklısın” demesi gibi bir durum var.
Merkez Bankası 2025 yılını baz yılı kabul ederek bu çalışmayı yapıyor ama acaba değişken baz yılı esasına göre karşımıza nasıl bir tablo çıkar? Reel döviz kurunu bu şekilde irdelemekte, bakış yılını değiştirmekte yarar var. Böyle yapınca aynı tarih için, örneğin bu yılın ilk iki ayındaki ortalama kur için hem değerli demek mümkün, hem değersiz demek…
Yazımdaki tablonun yanındaki açıklama bölümünde de vurguluyorum; TÜFE bazlı reel kur endeksi bu yılın ilk iki ayının ortalamasında 102,66 düzeyinde. Tablonun ilk sütununda görüyoruz; 2025 yılı 100 olan REK, ilk iki ay ortalamasında 102,66’ya çıkmış, yani TL 2025 ortalamasına göre yüzde 2,66 değer kazanmış.
Biraz daha geri gidelim; TL bu yılın ilk iki ayı itibarıyla son yıllara göre hep değerli. Öyle ki TL 2022 ortalamasındaki 81,06’lık REK’e göre yüzde 27’ye yakın değerli durumda.
Şimdi bu orana bakıp “Hemen önlem almalı, TL’nin değeri almış başını gidiyor” mu demeli, yoksa başka zaman dilimlerini de baz alarak daha geniş bir değerlendirmeye mi girişmeli?
TL, bu yılın ilk iki ayı itibarıyla 2020-2025 dönemine göre değerli, daha önceki yıllar esas alındığında ise değersiz.
Hem de bazı yıllar var ki, eğer o yıllardaki REK doğru ve ideal düzeyde kabul edilirse TL çok değer kaybetmiş.
Örneğin reel efektif döviz kuru endeksinin son çeyrek yüzyıllık dönemde en yüksek düzeyde oluştuğu 2010 yılındaki REK 169,71 düzeyinde. TL aradan geçen dönemde çok büyük oranda değer yitirdi ve 169,71’den 102,66’ya geriledi. Yüzde 40’a yakın bir gerileme bu.
2010’un 169,71’lik değeri 100 kabul edilerek, yani baz alınarak bir seri oluşturulmuş olsaydı, bu yılki endeks 60,49’a inmişti. Bir başka ifadeyle reel efektif döviz kuru endeksinin baz yılı 2010 olsaydı bu yılki durum TL’nin reel olarak yaklaşık yüzde 40 değer yitirmiş olduğunu ortaya koyacaktı. O durumda, “60’tan 100’e çıkana ya da bu düzeye yaklaşana kadar dövizin artmasına izin verilmesin” mi denilecek?
Ya da 2022’deki düzey esas alınarak bu kez TL’nin çok değerli olduğu dile getirilmeyecek miydi?
Buyurun iki tipik örnek… Birine göre bu yılın ilk iki ayının ortalamasındaki reel kur TL’nin çok değersiz (yüzde 40), birine göre çok değerli (yüzde 27) olduğunu gösteriyor.
Hangisi doğru sorusunun bir yanıtı var mı?
Tek bir doğru yok
TL’nin reel değerine ilişkin tartışmalar bitmez. Niye bitmeyeceği de belli; çünkü herkes farklı bir tarihi esas alarak değerlendirme yapmayı tercih ediyor.
Zaten tam doğru denilebilecek ve esas alınması uygun bulunabilecek bir tarih de yok ki, zaten olamaz…
Bu yüzden TL’nin reel değeri konusunda kesin bir yargıda bulunmak hiçbir zaman mümkün olmayacak.
