Finansal tasarruf araçlarının enflasyondan arındırılmış reel getirisi her ay TÜİK tarafından hesaplanıp açıklanıyor. TÜİK enflasyondan arındırma işlemini hem TÜFE’ye, hem Yİ-ÜFE’ye göre aylık, üç aylık, altı aylık ve yıllık olarak yapıyor.
İşte bu hesaplamanın özellikle mevduatla ilgili olan kısmında bir eksiklik var. Eksiklikten kastım, açıklanan oranın gerçek durumu yansıtmaktan uzak kalması.
Bu durum özellikle üç ve altı ay ile yıllık hesaplamada kendini gösteriyor. Bu bir yanlış hesaplama değil, yöntemin o şekilde belirlenmesi.
TÜİK üç ve altı ay ile yıllık hesaplamada üç, altı ay ve bir yıl öncesinin nominal oranlarını kullanıyor. Yani örneğin dün açıklanan ekim ayına ilişkin reel getiri hesaplamasında aylık olanda eylülün, üç ay vadeli için temmuzun, altı ay vadelide nisan ayının, yıllıkta ise geçen yılın ekim ayının faizi esas alındı.
Hesaplamada teknik olarak bir yanlışlık yok, bunu bir kez daha belirteyim. Örneğin bir yıl vadeli mevduat için geçen yılın ekim ayındaki nominal oranın kullanılmasından daha doğal ne olabilir ki.
Yıllık mevduat getirisinde sorun var
TÜİK’e göre bir yıl vadeli mevduatın ekim ayı itibarıyla yıllık nominal getirisi yüzde 30,15, son bir yılda oluşan yüzde 29,77’lik TÜFE artışından sonra kalan(!) reel getiri de yüzde 0,29.
Bu hesapta ilk bakışta bir yanlışlık yok. Geçen yılın ekimindeki bir yıl vadeli mevduatın nominal faizi yüzde 30,15 mi, yoksa daha farklı mı ona yazımın sonraki bölümlerinde ayrıca değineceğim.
Ama görünürde sorun yok. Tasarruf sahibi mevduatı tercih etmişse son bir yılda yalnızca yüzde 0,29 reel getiri sağlamış, yani neredeyse getiri sıfır.
Peki bankalarda bir yıl vadeyle tutulan mevduatın tutar olarak bir önemi var mı ki?
BDDK’nın eylül verilerine göre gerçek kişilere ait mevduatın yüzde 17,6’sı bir aya kadar, yüzde 70,1’i bir-üç ay arası, yüzde 10’u üç-altı ay arası, yüzde 0,9’u altı ay-on iki ay arası, yüzde 1,1’i ise bir yıl üzeri vadeli.
İşte TÜİK “bir yıl vadeli mevduat” olarak bir yıl ve üzeri vadeli mevduatı esas alıyor. Yani toplam içinde yalnızca yüzde 1,1 payı bulunan mevduatı.
Bu yanlış değil, ancak gerçek durumu yansıtmaktan uzak kalan bir hesaplama.
Tasarrufunu TL mevduatta değerlendirenler biraz önce aktardığım oranlardan da görüleceği gibi yaklaşık yüzde 88’lik oranla üç aya kadar vadeyi tercih ediyor ve vade bitiminde getiri anaparaya ekleniyor. Böylece yıllık getiri çok daha yüksek oluyor.
Örneğin yıllık basit yüzde 36, yani aylık basit yüzde 3 faizli bir mevduatın yıllık bileşik getirisi yüzde 42,5’i buluyor.
Belki TÜİK’in hesaplamasını değiştirmesi ya da daha kapsamlı bir hesaplamayla bu tür bileşik getirileri de dikkate alması gerekiyor.
Bir yıl vadeli mevduat kavramı da karışık…
Mevduatta bir yıllık getiri hesaplaması en azından iki türlü yapılabilir. Biri halen mevcut olan sistemle yani bir yıl önceki nominal oranı dikkate alarak. En kısa vadeli mevduatın yıllık bileşiğini hesaplamak da yeni bir yöntem olarak düşünülebilir.
İkincisi yapılır mı bilmem ama “bir yıl vadeli mevduat” kavramının çok net olmadığını da ortada, bu da ayrı bir sorun.
“Yıllık mevduat” diye tek başlıkta ifade edilen vade, aslında “bir yıla kadar” ve “bir yıldan uzun” olmak üzere ikiye ayrılıyor. Bankacılar da zaten çok az olmakla birlikte “Bir yıl vadeli hesap açtırmak istiyorum” diyen vatandaşa “bir yıla kadar vadeli” olarak tanımlanan 364 gün vadeli mevduatı öneriyor. Çünkü 365 gün ve daha uzun vadeli mevduatta faiz bir miktar düşüyor.
Faizdeki farklılığa TÜİK ne diyor?
TÜİK’in dün açıkladığı ekim ayı verilerine göre bir yıl vadeli mevduatın nominal faizi girişte de belirttiğim gibi yüzde 30,15. Yani bu faiz geçen yılın ekimindeki nominal oranı gösteriyor. Ancak Merkez Bankası’na göre geçen yılın ekim ayındaki nominal faiz bir yıla kadar vadelide yüzde 42,70, bir yıldan uzun vadelide yüzde 34,10.
Bu farkın nedenini TÜİK’e sordum. Verilen yanıt TÜİK’in bir yıla kadar vadeli mevduat faizini kullanmadığını ortaya koyuyor:
“Mevduat faizinin nominal getirisinin hesaplanmasında, ilgili dönemlerin vadelerine karşılık gelen faiz oranları esas alınmaktadır.
Bu kapsamda, yıllık nominal getiri hesaplamasında bankalardan doğrudan temin edilen yıllık vadeli tasarruf mevduatı faiz oranlarının ortalaması kullanılmaktadır.
Dolayısıyla yıllık getiri hesaplamalarında “bir yıla kadar vadeli” mevduat faiz oranları yerine yıllık vadeye ilişkin faiz oranları dikkate alınmaktadır.
TÜİK tarafından kullanılan mevduat faiz oranları, bankalardan doğrudan temin edilen veriler esas alınarak hesaplanmakta olup Merkez Bankası tarafından yayımlanan ortalama faiz oranları doğrudan kullanılmamaktadır.
Bu nedenle, veri kapsamı ve hesaplama yöntemlerindeki farklılıklara bağlı olarak iki kurumun yayımladığı oranlar arasında farklılıklar görülebilmektedir.”
Hangisi daha doğru?
Mevduat faizinde kaynak belli, bankalar.
TÜİK de, Merkez Bankası da bu faizi tabii ki bankalardan derliyor. Şu durumda aynı vade için aynı oranın ortaya çıkması gerekmez mi?
Hadi bir yıla kadar ve bir yıldan uzun vadeli ayrımı tamam da, aynı tanımdaki faizin aynı olması gerekmez mi?
Gerekir tabii ki ama olmuyor. Peki hangi oran daha doğru? Örneğin geçen yılın ekim ayı için TÜİK’in dikkate aldığı nominal yüzde 30,15 mi, Merkez Bankası’nın açıkladığı yüzde 34,10 mu?
Belli ki bir tanım, bir yaklaşım farklılığı var ama o da olmasın artık!
Kaynak aynı ama o kaynaktan çıkan oranlar farklı olmasın artık!
