Beş yıldızlı bir otelin büyük toplantı odasında ortada büyük ve uzun bir toplantı masası varmış. Masanın bir tarafında Rus heyeti, öbür tarafında Amerikan heyeti. Görüşmeler sürerken Amerikan heyetinde en uçta oturan kadın bacak bacak üstüne atarken ayağı Rus tarafında en uçta oturan genç adamın ayağına dokunmuş. Dokunur dokunmaz karşı sırada bir hareketlilik başlamış. Genç adam eğilip yanındakinin kulağına bir şeyler fısıldamış. O, yanındaki Rus’un kulağına; bu Rus yanındakinin kulağına. Derken bu hareketlilik en ortada oturan, heyetin başkanına kadar ulaşmış. Başkan, o sırada bir konuşma yapmaktaymış. Konuşması biter bitmez kendisine mesajı veren Rus’un kulağına bir şeyler fısıldamış. O, yanındakine; o yanındakine; o yanındakine. Mesajın geldiği yöne doğru fısıldaşmalar kulaktan kulağa gide gide en uçtaki Rus’a uzamış. Mesajı alan genç Rus, ayağına dokunmuş olan Amerikalı kadına doğru eğilmiş. “Sizin odada mı yoksa benim odada mı buluşuyoruz?” demiş.
Meta
Bildiğiniz gibi Meta ( Meta Platforms, Inc.),uluslararası bir teknoloji şirketidir. Facebook, Instagram, WhatsApp, Messenger, Threads ve Manus sosyal medya platformları ve iletişim servislerini çatısı altında toplamıştır. Mark Elliot Zukerberg de bu şirketin yönetim kurulu başkanı, CEO’su ve kontrolu elinde tutan hissedarıdır (controlling shareholder)
Mark Zukerberg, 2023 yılı Mart ayında Meta çalışanlarına şöyle bir mektup yayınladı. “Meta, iletişimin geleceğini kuruyor. Hedefimiz, daha iyi bir teknoloji firması olmak ve bu zorlu iş dünyasında finansal performansımızı geliştirmek; bu şekilde uzun dönemli vizyonumuzu uygulamaya koyabilmek.”
Zukerberg bu mektubun “Daha yassı daha hızlıdır”(Flatter is faster) bölümünde şöyle demiş: “Hiyerarşide her bir seviye, iletişim akışını ve karar vermeyi geciktirir; risk almayı önler. Örneğin, her yönetici aşağıdan yukarıya giden enformasyonda köşeleri törpüler ve yukarıya öyle yollar.” Biz bu Verimlilik Yılı’nda yönetimdeki çeşitli seviyeleri kaldırarak organizasyon yapımızı daha yassı yapacağız. Bu bağlamda bir çok yöneticiden bireysel katılımcı (Individual contributor)olmasını isteyeceğiz. Bu bireysel katılımcıların her seviyeye rapor etmesini sağlayacağız.”
Amazon
Amazon.com, Inc. Seattle, Washington merkezli, e-ticaret, bulut bilişim, dijital akış ve yapay zekâya odaklanan çok uluslu bir Amerikan teknoloji şirketidir.
Amazon Şirketi’nın CEO’su Andy Jassy, Bloomberg’le yaptığı bir röportajda şöyle demiş: “Bir sürü eleman alıyorsunuz; bu şekilde sisteme bir sürü de orta kademe yönetici eklemiş oluyorsunuz. Bu orta kademe yöneticilerin hepsi iyi niyetli, ama her şeye burunlarını sokuyorlar. Ama her zaman doğru tavsiyede bulunamıyorlar.” Bu nedenle , organizasyonda bir çok yönetici kademesini kaldırıyoruz; bireylere, bireysel katılımcılara (Individual Contrıbutors) daha fazla güç vermiş oluyoruz”.Bu , işi sahiplenmeyi artıracak bir eylem olmuş. Bu tip yaklaşım özellikle Z kuşağının arzu ettiği bir çalışma ortamı yaratmış.
Yassı ve yalın (Flat and lean) organizasyonlar
Meta 1,63 trilyon, Amazon 2,20 trilyon dolar pazar değerleri ile iki büyük dev şirket. Bu iki şirketin organizasyon yapılarında yapmağa çalıştıkları değişimleri yukarda aktardım. Bu eğilim diğer şirketlere de bulaşmış durumda.
Eskiden büyük şirketlerin organizasyon yapıları, zenginlerin düğün pastaları gibi kat kat idi. Şimdi daha yassı ve yalın organizasyon yapılarına gidiyorlar.
Peki, yöneticiler tamamen mi ortadan kalkıyor? Hayır, sadece orta kademe yöneticiler tırpanı yiyor. Yöneticiler yine olacak, ama bu kez daha çok kişinin doğrudan bağlandığı yöneticiler olacak. Buna, organizasyon disiplininde yöneticinin “Kontrol alanı” (Span of control ) diyoruz.
ABD İstatistik Kurumu’na (Bureau of Labor Statistics) göre ABD’de bir yönetici başına ortalama 11.5 çalışan düşüyormuş. Araştırma Şirketi Gallup’un verileri de buna yakın bir rakam söylüyor. Bir yöneticiye doğrudan rapor eden çalışan sayısı ortalama olarak 2024 yılında 10,9 iken, bu rakam 2025 yılında 12,1 olmuş. Gallup bu ölçümleri 2013 yılında yapmaya başlamış. Yöneticin kontrol alanı, 2013 yılından 2025 yılına kadar %50 genişlemiş.
Bir yönetici kaç kişiyi yönetebilir?
Bir yöneticiye doğrudan rapor edecek kaç kişi ‘bağlanabilir’in cevabını belirleyecek üç etmen vardır: İşin özelliği, elemanların yetkinliği ve yöneticinin niteliği.
Eğer o bölümde yapılan işler basitse, karmaşık değilse; rutin ve hep tekrar eden işler türünde ise yöneticiye bağlanacak eleman sayısı artabilir.
Bir yöneticiye bağlanacak eleman sayısını belirlemede o bölümde çalışan elemanların nitelikleri önemli yer tutar. Eğer elemanlar yaptıkları işi çok iyi biliyor, yöneticiye her zaman danışmaya ihtiyaç duymuyorlarsa doğrudan rapor eden eleman sayısı artabilir. Öte yandan, elemanların işine bağlı olması (engaged) da gerekir. Bu durumda elemanın kontrol edilmeye, güdülmeye ve yukarıdan talimat beklemesine gerek yoktur. Gallup 46 ülkedeki 104 organizasyonda 92.252 takım için yaptığı araştırmada şu sonucu bulmuş: Küçük (4-9 eleman) ve orta (10-19 eleman) büyüklükteki takımlar ve işine bağlı (Engaged) elemanlarla prodüktivite artıyor, “turnover” düşüyormuş. Başka bir deyişle, eğer elemanlar “işine bağlı” (engaged) ise, bir yöneticiye bağlı eleman sayısını artırabiliyorsunuz.
Etkili kontrol alanı büyüklüğünde rol oynayan en önemli etmenlerden birisi de bizzat yöneticinin kendisidir. Acaba yönetici bu büyüklükteki bir takımı yönetebilecek niteliklere sahip midir? Bunların başında da yöneticinin stili gelir. Yönetici yetki delege edebiliyor mudur? Yoksa her hareket yöneticinin onayına mı bağlıdır? Yönetici her şeye maydonoz mudur? Her işe karışmakta mıdır?
Sonuç
Bu hızlı dünyada ayakta kalabilmek için tüm organizasyonların bu hıza uyması gerekir. İletişimler hızlı, karar almalar hızlı olmalıdır. Bunun için de kuruluşlar organizasyonlarını düzenliyorlar; yassı ve yalın organizasyon yapılarına geçiyorlar. Bu yapıların çalışması için her seviyedeki yöneticinin delegasyona inanması gerekir. Her seviyedeki çalışanın da yetki kullanabilecek, sorumluluk alabilecek kapasite ve bunun gereğini yapacak yetkinlikte olması gerekir. Yoksa başta anlattığım fıkradaki gibi komik olaylar başa gelebilir. Ya da orman yangınını bile yukardan gelen talimatla söndürdüklerini söyleyen bakanlar ortaya çıkabilir.
