✓ Net hata noksanın yıllık düzeyi elbette önemsiz değil ama asıl bakılması gereken birikimli düzeyin nasıl seyrettiği.
✓ 2006-2024 dönemini kapsayan 19 yıldaki net hata noksan toplamı neredeyse sıfırdı, geçen yılki 16,6 milyarlık negatif tutarla 20 yılın toplamı bu düzeye çıktı.
✓ Dolayısıyla son 20 yıldaki yıllık ortalama NHN 828 milyon dolar.
Ödemeler dengesinin 2025 yılı gerçekleşmesi açıklandı ve 25,2 milyar dolarlık cari açık kadar, hatta belki daha da çok 16,6 milyar dolarlık negatif net hata noksan konuşuldu, konuşulmaya devam ediliyor. Son yirmi yılda geçen yılki boyutta negatif net hata noksan görülmemişti. Pozitif net hata noksanda ise rekor 28,1 milyar dolarla 2022 yılına ait.
Gelin detaylara geçmeden yazımın başlığına dönelim.
Net hata noksan (NHN) ne değildir, önce onu söyleyeyim.
NHN, ödemeler dengesinin bir finansman ya da gider kalemi değildir.
NHN, ödemeler dengesi hedefi ortaya konulurken karşısına herhangi bir tutarın yazılmadığı bir kalemdir. NHN için pozitif ya da negatif bir değer öngörülmez, çünkü ödemeler dengesi büyüklükleri planlanırken bu dengenin “dengesiz” gideceği, bilançonun tutmayacağı tabii ki varsayılmaz.
NHN ödemeler dengesinde finansman hesabının bir alt kalemi de değildir.
Peki NHN ne midir; NHN ödemeler dengesini sıfırlama kalemidir.
Ödemeler dengesi bir bilanço olduğuna ve toplamının sıfır etmesi gerektiğine göre, diğer kalemlerdeki hataların, eksik yazımların, nereye kaydedileceği henüz bilinmeyen tutarların bir kalemde toplanması için net hata ve noksan kullanılır.
Diğer kalemlerin farkı kadar bir tutar ters işaretle net hata noksana yazılır ve ödemeler dengesi bilançosu sıfırlanır.
Ödemeler dengesinin üç ana kalemi var
Ödemeler dengesi teoride üç, fiiliyatta ise dört ana kalemden oluşur.
Teorideki üç hesap; cari işlemler hesabı, sermaye hesabı ve finansman hesabıdır.
Bu üç hesabın toplamının sıfır etmesi gerekir; sermaye hesabı zaten önemsiz bir hesaptır; dolayısıyla özünde cari denge ile finansman hesabının birbirine eşit olması gerekir.
Ama pratikte bu sağlanamaz ve işte o zaman fiilen dördüncü kalem olan net hata ve noksan devreye girer. Zaten biraz önce de belirttiğim gibi ödemeler dengesiyle ilgili projeksiyonlarda net hata ve noksan kalemi hep sıfır öngörülür. Daha yola çıkarken “Ben hesaplamada hata yapacağım, ölçümüm şu kadar eksik olacak” denilemeyeceğine göre...
Cari işlemler, sermaye hesabı ve finansman hesabının toplamı eğer negatif ise, aynı miktar net hata noksana pozitif olarak yazılır.
Tersi olur ve bu üç kalemin toplamı pozitif çıkarsa, bu sefer de aynı miktar net hata ve noksana negatif olarak kaydedilir ve böylece ödemeler dengesinin denkliği sağlanır.
Basit iki örnek:
Herhangi bir dönemde cari açık 10 milyar dolar olsun. Normalde bu açık verildiğine göre aynı miktarda finansmanın sağlanmış olması gerekir. Ancak dışarıdan bu miktarda finansman sağlanamamış görünüyor ise, örneğin kayıtlardaki tutar 8 milyar ise, aradaki 2 milyarlık fark rezervle karşılanır ve toplam finansman yine kayıtlara 10 milyar olarak geçer. Ne var ki rezervle birlikte kayıtlarda örneğin 9 milyar dolarlık bir finansman görünüyorsa net hata noksana pozitif 1 milyar dolar yazılarak (negatif 10 milyar + pozitif 9 milyar + pozitif 1 milyar= pozitif 10 milyar) denge sağlanır.
Tersi olmuş ve 10 milyar dolarlık cari açığa karşılık 11 milyar dolarlık finansman sağlanmışsa (Merkez Bankası rezervi finansman kapsamında yer alır) o zaman da ya cari açık 10 değil 11 milyar dolardır, ya finansman kalemleri kapsamındaki net giriş tam ölçülememiş, belki bazı çıkışlar kayda girmemiştir. Bu durumda net hata noksana negatif 1 milyar yazılarak ödemeler dengesi bilançosu sıfırlanır.
Geçen yılın gerçek sayıları
Geçen yılın net hata noksanın nasıl oluştuğuna gerçek sayılar üzerinden bakalım:
- Geçen yılın cari açığı 25,2 milyar dolar.
- Sermaye hareketlerinden çıkış 148 milyon dolar.
- Yani geçen yılın döviz gideri net 25,4 milyar dolar.
- Buna karşılık finansman hesabından sağlanan döviz tam 42 milyar dolar.
Bir yılda 22 milyar doları Merkez Bankası rezervinden aktarılmak üzere toplamda 42 milyar dolar finansman sağlanmış, harcama ise 25,4 milyar dolar. Arada 16,6 milyar dolar fark var.
Bu 16,6 milyar dolar üç şekilde izah edilebilir…
■ Ya döviz gideri 25,4 milyar değil de daha fazladır. Örneğin 26,4 milyar, o durumda NHN 15,4 milyara iner.
■ Ya finansman 42 milyar değil de daha azdır. Örneğin 41 milyar, o durumda NHN yine 15,4 milyar dolar olur.
■ Ya da hem gider daha fazladır, hem finansman daha azdır. İkisinde de 1’er milyar yanlışlık olsa NHN 14,4 milyar dolara iner.
Bilançonun sıfırlanması zorunluluğundan dolayı şu mantık yürütülüyor:
“Demek ki” deniliyor, “Ödemeler dengesi hesabında 16,6 milyar dolarlık bir hata var, noksan ölçüm var, dolayısıyla 16,6 milyar doları eksi işaretle net hata noksan kalemine yazıp bilançoyu sıfırlayacağız”. Yapılan bundan ibaret.
(*) Bu yazı, bu köşede aynı başlıkla 15 Ekim 2025 tarihinde yer alan yazımın sayıları revize edilmiş ve küçük değişiklikler yapılmış tekrarıdır.
Önemli olan yıllıktan çok birikimli ve ortalama NHN
Aslında net hata noksana yalnızca herhangi bir yıldaki düzey yönüyle bakmak çoğu kez pek doğru olmuyor. NHN’ye birikimli ve hareketli ortalama alarak bakmakta da yarar var.
Tabloda hangi sütunun ne anlama geldiği anlaşılıyor ama yine de hareketli ortalamadan neyi kastettiğimi belirtmek istiyorum.
Bu sütunda 2007’nin karşısında yer alan negatif 1 milyar 261 milyon dolar 2006 ve 2007’nin ortalamasını, 2008 satırında yer alan 1 milyar dolar da 2006-2008 ortalamasını gösteriyor.
2025’e geliyoruz; yirmi yıllık bir dönem ve toplam net hata noksan negatif 16 milyar 552 milyon dolar. Evet hepsi bu kadar!
Yaklaşık 16,6 milyar dolarlık net hata noksan, yirmi yılın toplamını gösterdiğine göre, yirmi yılın ortalamasındaki net hata noksan da 828 milyon dolar
Net hata noksan nereden kaynaklanır?
Net hata ve noksanın cari dengeyi oluşturan kalemler dışında kalan kalemlerden kaynaklandığı algısı hakimdir. Bu büyük ölçüde doğrudur ama tümüyle doğru değildir.
Net hata noksan dış ticaretin kayda girip dövizinin geç gelmesinden ya da gitmesinden de ortaya çıkabilir; turizm gelirlerinin iyi ölçülememesinden de... Hem zaten turizm gelirleri anketlere dayalı bir tahmindir.
Döviz varlıklarının sistemden çıkarılması ya da sisteme geri dönmesi net hata noksanın önemli nedenlerinden biridir. Bankada döviz hesabı olan bir vatandaş bu dövizi çekip yastık altına koyduğunda bu negatif net hata noksana yol açar. Ödemeler dengesi çift kayıt esasına göre oluşturulduğundan bankadan çekilen ve yastık altına giren döviz başka bir kaleme kaydedilmediği için doğrudan NHN’ye yansır.
Net hata noksanın -pozitif ya da negatif- neden bazı yıllarda çok yüksek tutarda oluştuğu üstünde durmak da gerekiyor. Biraz önce de belirttim; sistemden yastık altına döviz çıkışı ya da yastık altından sisteme döviz girişi NHN’yi pozitif ya da negatif yöne doğru etkiliyor. En azından etkenlerden biri de bu.
Dolayısıyla özellikle bazı yıllarda sistemden niye döviz çıktığı üstünde durmak gerekiyor. Acaba uygulanan politikalar sisteme olan güveni çok sarstığı için mi bu oluyor?
2025 yılındaki yüksek NHN'nin bir nedeni de kuşkusuz önceki yıllardan çok daha fazla olduğu tahmin edilen kaçak altın ithalatı.
Valizler dolusu para gitmez de gelmez de…
Net hata noksanın ne olmadığını girişte belirttim; NHN, bir finansman ya da harcama kalemi değildir.
Ama NHN için daha çarpıcı bir gerçek var.
NHN, ne valiz valiz para çıkışıdır, ne aynı şekilde valiz valiz para girişidir, olamaz da zaten.
Örneğin geçen yılın tümündeki NHN negatif 16,6 milyar dolar ya… 100 dolarlık bir banknot da yaklaşık 1 gram ya…
16,6 milyar dolar, her biri 100 dolarlık banknotla 166 milyon adet banknottan oluşur. Her bir 100 dolarlık banknot da yaklaşık 1 gram olduğuna göre 16,6 milyar dolar da yaklaşık 166 ton eder.
Dolayısıyla net hata noksana kaydedilen tutar giriş de çıkış da olsa bunun çok az bir kısmı fiziki hareketten oluşur.
Merkez Bankası ne diyor?
Merkez Bankası net hata noksanın yüksek olmasının bir dizi nedeni bulunduğunu ödemeler dengesi metaverisinde detaylı olarak izah ediyor ve tutarın başlangıçta yüksek olmasını verilerin erken açıklanmasına bağlıyor:
“Türkiye’nin ödemeler dengesi istatistiklerinde ilgili ayın verisi, uluslararası uygulamalara göre oldukça kısa bir gecikme dönemi olarak nitelendirilebilecek yaklaşık altı haftalık bir gecikme ile yayımlanmaktadır. İstatistiklerin güncelliğini kaybetmeden kullanıcılara ulaşmasını amaçlayan bu uygulama, yayım tarihinde mevcut olmayan verilerin yerine geçici nitelikteki verilerin kullanılmasını gerekli kılmaktadır. Ödemeler dengesi istatistikleri ve dolayısıyla net hata ve noksan kalemi de, hem geçici nitelikteki söz konusu verilerin zaman içinde kesinleşmesi hem de yeni bir kaynaktan veri derlenmeye başlanması nedeniyle güncellenmektedir.”
