Küresel ısınmanın yaklaşık yarısından sorumlu olan metan ve diğer güçlü iklim kirleticileri, COP31'in öncelikli gündemlerinden biri haline geliyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın yeni analizine göre, iklim ve temiz hava alanında atılacak ortak adımlara yatırılan her 1 dolar, ekonomiye 15 dolarlık fayda sağlayabilir. Buna karşılık, küresel iklim finansmanının yalnızca yüzde 0,5'i bu kirleticilerin azaltılmasına ayrılıyor. Antalya'da ortaya çıkan tablo, iklim mücadelesinin en hızlı sonuç verebilecek alanlarından birinin aynı zamanda en az finanse edilen alanlardan biri olduğunu gösteriyor.
İklim krizinin görünmeyen bir cephesi var. Metan, siyah karbon, azot oksit ve soğutma sistemlerinde kullanılan bazı gazlar, atmosferde karbondioksite kıyasla daha kısa süre kalmalarına rağmen küresel ısınma üzerinde çok güçlü bir etkiye sahip.
Bilim insanlarının süper kirleticiler olarak tanımladığı bu maddeler, bugüne kadar yaşanan küresel ısınmanın yaklaşık yarısından sorumlu.
Antalya’da devam eden COP31’de bu kirleticilerin azaltılması, iklim mücadelesinin en hızlı sonuç alınabilecek alanlarından biri olarak öne çıkıyor.
İklim ve Temiz Hava Koalisyonu (CCAC), süper kirleticilerin hızla azaltılmasını iklim krizinin “acil frenine” benzetiyor. Çünkü karbondioksit emisyonlarının azaltılması uzun vadeli ve köklü bir ekonomik dönüşüm gerektirirken, özellikle metan gibi kısa ömürlü kirleticilerin kontrol altına alınması, yakın vadede sıcaklık artışının yavaşlatılmasına katkı sağlayabiliyor. Üstelik bunun için gerekli teknolojilerin önemli bir bölümü bugün mevcut. Soru, bu çözümlerin hangi hızla yaygınlaştırılacağı ve yatırımların nasıl finanse edileceği.
İklim finansmanının yüzde 0,5’i bu alana gidiyor
Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve İklim ve Temiz Hava Koalisyonu tarafından hazırlanan Hidden Assets (Gizli Varlıklar) değerlendirmesi, temiz hava ile iklim eyleminin birlikte ele alınmasının ekonomik karşılığını ortaya koyuyor. Araştırmaya göre, belirlenen 25 entegre çözümün uygulanmasına yatırılan her 1 dolar, yaklaşık 15 dolarlık ekonomik fayda yaratma potansiyeline sahip.
Bu fayda; sağlık harcamalarının azalması, tarımsal verimliliğin artması, iş gücü kayıplarının önlenmesi ve iklim değişikliğinin yol açtığı ekonomik zararların sınırlandırılmasından kaynaklanıyor.
Söz konusu kazanımların 2035 yılında küresel gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 2,8’ine, 2050 yılında ise yüzde 4,5’ine eşdeğer büyüklüğe ulaşabileceği hesaplanıyor. Ancak finansman rakamları çok farklı bir tablo ortaya koyuyor.
CCAC ve Climate Policy Initiative tarafından hazırlanan finansman analizine göre, 2023 yılında süper kirleticilerin azaltılmasına yönlendirilen kaynak yaklaşık 9 milyar dolarda kaldı. Bu tutar, küresel iklim azaltım finansmanının yalnızca yüzde 0,5’ine karşılık geliyor.
Metan emisyonlarının azaltılmasına ayrılan 5,2 milyar dolar ise Küresel Metan Taahhüdü ile uyumlu hedeflere ulaşmak için gereken yıllık yatırımın sadece yüzde 4’ünü karşılıyor.
Bir tarafta yüksek ekonomik getiri potansiyeli, diğer tarafta ciddi bir finansman açığı var. COP31’in çözüm aradığı temel çelişkilerden biri de bu.
Atık suyun içindeki iklim riski
Antalya’daki görüşmeler, iklim mücadelesinin bugüne kadar yeterince dikkat çekmeyen alanlarını da gündeme taşıyor. Bunlardan biri atık su yönetimi.
CCAC Teknoloji ve Ekonomik Değerlendirme Paneli’nin ön bulgularına göre, atık su ve sanitasyon sistemleri küresel metan emisyonlarının yaklaşık yüzde 7 ila 10’undan, azot oksit emisyonlarının ise yüzde 3 ila 7’sinden sorumlu. Oysa bu alanda uygulanabilecek bazı çözümler oldukça düşük maliyetli.
Mevcut atık su havuzlarının üzerinin kapatılması veya arıtma amaçlı sulak alanlar oluşturulması gibi uygulamalarla emisyonların azaltılmasının maliyeti, önlenen ton karbondioksit eşdeğeri başına 16 ila 55 dolar arasında değişebiliyor. Daha gelişmiş teknolojiler ise atık sudaki azot ve fosforun geri kazanılmasını, bunların gübre üretiminde kullanılmasını ve biyogaz elde edilmesini mümkün kılıyor.
Bazı uygulamaların azot oksit emisyonlarını yüzde 20 ila 30 oranında azaltma potansiyeli bulunuyor. Dolayısıyla atık su, çevresel bir maliyet kalemi olmaktan çıkarak enerji ve ham madde kaynağına dönüşebiliyor.
Açıkta yakılan atıklar küresel bir sorun
COP31’de gündeme gelen bir diğer konu, atıkların açık alanlarda yakılması ve kontrolsüz biçimde depolanması. Paylaşılan verilere göre açıkta atık yakılması, küresel siyah karbon emisyonlarının yüzde 11’inden fazlasına neden oluyor. Siyah karbon, özellikle eksik yanma sonucu ortaya çıkan, hem hava kalitesini bozan hem de atmosferin ısınmasına katkıda bulunan güçlü bir kirletici.
Sorunun sağlık boyutu da büyük. Açıkta yakılan atıklar, özellikle düşük gelirli yerleşimlerde yaşayanları ve atık toplayıcılarını ciddi hava kirliliğine maruz bırakıyor.
COP31 kapsamında tanıtılan yeni eylem planı, 2028 yılına kadar açıkta atık yakma ve kontrolsüz depolama uygulamalarının sona erdirilmesine yönelik adımların hızlandırılmasını hedefliyor.
Burada belediyelerin rolü belirleyici. Çünkü atıkların açıkta yakılması çoğu zaman bireysel tercihlerden kaynaklanmıyor. Yetersiz toplama altyapısı, arıtma kapasitesi eksikliği ve finansman sorunları bu uygulamaların sürmesine neden oluyor. Yeni yaklaşım, yerel yönetimlerin finansmana erişimini güçlendirmeyi, geri dönüşüm ve enerji geri kazanımı yatırımlarını yaygınlaştırmayı amaçlıyor.
Temiz hava ekonomik kalkınmanın parçası
COP31’de dikkat çeken mesajlardan biri de Dünya Bankası İklim Baş Ekonomi Danışmanı Stéphane Hallegatte’den geldi. Hallegatte, temiz havanın ekonomik kalkınma sağlandıktan sonra ele alınacak bir konu olarak görülmemesini vurguladı. Bu yaklaşım, iklim politikalarının ekonomik değerinin nasıl hesaplandığına ilişkin önemli bir tartışmayı gündeme getiriyor. Hava kirliliğinin yol açtığı kronik hastalıklar, erken ölümler, sağlık sistemi üzerindeki baskı ve verimlilik kayıpları çoğu zaman kamu yatırımlarının ekonomik değerlendirmelerine yeterince yansıtılmıyor. Oysa temiz hava yatırımları, sağlık bütçeleri üzerindeki yükü azaltırken üretkenliği de artırabiliyor. Aynı durum tarım için de geçerli. Hava kirliliğinin azaltılması, tarımsal verimliliğin korunmasına ve gıda güvenliğinin güçlendirilmesine katkı sağlayabiliyor. Bu nedenle iklim politikalarının enerji, sağlık, tarım ve finans kurumları arasında daha güçlü bir koordinasyonla yürütülmesi gerekiyor.
