ABD açısından asıl hedef, Hürmüz’ün yeniden güvenli şekilde işlemesini sağlamak ve İran’ın nükleer programını yeni bir anlaşmayla sınırlandırmak gibi görünüyor. Askeri baskı ise bu diplomatik hedefe ulaşmak için kullanılan en önemli araçlardan biri.
Orta Doğu’da yaşanan son gelişmeler birbirinden bağımsız görünmüyor;
İran’ın silah yoluyla etkisizleştirilmesi, Hürmüz ve Babü’l Mendeb boğazları üzerindeki çatışmaya varan rekabet; Suriye, Lübnan ve Kıbrıs dosyaları artık aynı jeopolitik zincirin halkaları. Hepsi de ABD’nin yüzünü doğrudan en büyük rakibi Çin’e dönmeden önce “arka bahçesini” istikrara kavuşturma çabaları gibi duruyor.
ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’ın Kazma Dağı’nın altında olduğu söylenen gizlenmiş nükleer tesislerini hedef alan sert açıklamaları, Körfez’deki askeri hareketlilik, Lübnan’da Hizbullah sonrası döneme ilişkin planlar ve Suriye yönetimine verilen yeni rol, Washington’un bölgede askeri işgal yerine yeni bir güvenlik mimarisi kurmaya çalıştığını gösteriyor. Bu mimarinin merkezindeki ülkelerden biri ise hiç kuşkusuz Türkiye.
Yeni hedef Kazma Dağı mı?
İsrail istihbaratına göre İran, uranyum zenginleştirmede kullanılan binlerce santrifüjü Natanz yakınındaki Kazma (Pickaxe) Dağı’nın altındaki tünellere taşıdı. Uluslararası basında çıkan haberler, İran’ın bu tesisi, 2020 yılında Natanz’daki sabotajın ardından çok daha korunaklı bir yedek merkez olarak inşa ettiğine ilişkin iddialar içeriyor. Haberlerde son 15 ayda bölgede yoğun kamyon trafiği, yeni tüneller, güçlendirilmiş girişler ve geniş güvenlik önlemlerinin dikkat çektiğine özel vurgu yapılıyor. Tünellerin 90 ila 140 metre derinliğe ulaştığı, sert granit tabakanın ise tesisi mevcut sığınak delici mühimmatlara karşı önemli ölçüde koruduğu belirtiliyor.
İsrail kaynaklı olmaları büyük ihtimal olan bu haberlere, ABD Başkanı Trump’ın “Pickaxe Dağı’nı ortadan kaldıracağız” sözler eklendiğinde, sonuç İran’a karşı askeri operasyonun yeni hedefinin ne olacağını da gösteriyor.
Sıradaki darboğaz: Babü’l Mendeb Boğazı
Hürmüz’deki belirsizlik devam ederken gözler bu kez Babü’l Mendeb Boğazı’na çevrildi.
Husilerin Suudi Arabistan’a yönelik deniz ablukası ilan etmesi ve Arap koalisyonunun boğazı açık tutmak için her türlü tedbirin alınacağını açıklaması, yeni bir cephe ihtimalini gündeme taşıdı.
Babü’l Mendeb’in tamamen kapanması halinde küresel petrol arzında yaklaşık yüzde 7’lik kayıp yaşanabileceği hesaplanıyor. Bu nedenle önümüzdeki süreçte Kızıldeniz hattında ABD’den çok İngiltere ve Fransa’nın daha görünür olması sürpriz olmayacaktır.
Kara harekâtı tartışması
Bölgede dikkat çeken bir diğer gelişme ise karşılıklı askeri sevkiyatlar;
İran’ın Huzistan üzerinden Kuveyt sınırına yakın bölgelere askeri birlikler kaydırdığı yazılıp çizilmeye başlandı. ABD ve Körfez ülkeleri, İran’ın Kuveyt’e yönelik olası bir kara harekâtına hazırlandığını değerlendirirken, ABD’nin Irak’ın Fao Yarımadası üzerinden İran’a yönelik sınırlı bir kara operasyonu seçeneğini masada tuttuğu da konuşuluyor.
Ancak mevcut tablo, Washington’un geniş kapsamlı bir işgali ilk tercih olarak görmediğine de işaret ediyor. Böyle bir operasyonun askeri maliyeti, siyasi sonuçları ve uzun süreli işgal riski oldukça yüksek. ABD açısından asıl hedef, Hürmüz’ün yeniden güvenli şekilde işlemesini sağlamak ve İran’ın nükleer programını yeni bir anlaşmayla sınırlandırmak gibi görünüyor. Askeri baskı ise bu diplomatik hedefe ulaşmak için kullanılan en önemli araçlardan biri.
Burada Türkiye’ye biçilen rol ise “geri durması”.
ABD Başkanı Trump, Cumhurbaşkanı Erdoğan’dan övgüyle bahsederken bir yandan da “benim istediğimi yaptı” dedi. Bu isteğin, Türkiye’nin ABD-İsrail’in İran müdahalesine Tahran yanında yer almaması olduğuna ilişkin mesajlar da verdi. “Türkiye’nin rolü” konusundaki resmi tamamlayan ise İran Dışişleri Bakanı Arakçi’nin son açıklamaları oldu; Arakçi, ABD’nin İran’a karşı “kara gücü” olarak kullanmak istediği Irak, İran ve Suriye’deki Kürt grupların, Ankara’nın “uyarıları” nedeniyle böyle bir operasyonda yer almaktan vazgeçtiklerini açıkladı.
Ankara’daki son NATO toplantısına “sırf ev sahipliğini Erdoğan yaptığı için” katıldığını açıklayan Trump, bir işadamı. Her adımını “kâr-zarar”/”alacak-verecek” hesabına göre yapıyor. Ankara’daki zirveye katılımının, üstelik Ankara’ya F-35 savaş uçağı ambargosunu kaldırabileceği sinyalinin Türkiye’ye bir “bedeli” olma ihtimali büyük. Bu bedelin ne olacağı ise meçhul. İran ise “bedel” olasılıklarından biri olarak göze çarpıyor.
Trump’tan Suriye ve Lübnan’a “yeni görev”
Trump’ın Beyaz Saray’da bu hafta Lübnan Cumhurbaşkanı Joseph Aoun ile yaptığı görüşme ve Suriye Devlet Başkanı Ahmed El Şara hakkında kullandığı ifadeler de dikkat çekici; Şara’nın “Hizbullah’a karşı mücadele etmek istediğine” ilişkin cümleler kullanan Trump, belli ki İsrail’in Lübnan’da baş edemediği Hizbullah’ı Suriye’deki yeni yönetime “ihale etme” derdinde.
Washington’un hedefi yalnızca Hizbullah’ı zayıflatmak değil, aynı zamanda İran’ın Suriye üzerinden Lübnan’a uzanan lojistik hattını tamamen kesmek gibi duruyor. Bu nedenle yeni dönemde Hizbullah’la mücadelenin yalnızca İsrail tarafından değil, Lübnan ordusu ve yeni Suriye yönetimi üzerinden yürütülmesi hedefleniyor.
Bunu da Türkiye açısından başka bir “bedel” olarak görmek mümkün;
Bizzat Trump ve ekibi- burada en büyük rol elbette ABD’nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack’ta- tarafından Suriye’deki El Şara yönetiminin “hamiliği” fiilen Ankara’ya verilmiş durumda. El Şara’nın Lübnan’da Hizbullah’a karşı gireceği her türlü askeri “macera” doğrudan Türkiye’ye de etkilemeye aday. Böyle bir senaryoda Türkiye, kendi güvenlik öncelikleri dışında şekillenen yeni bir bölgesel denklemin parçası olmaya zorlanabilir.
Senaryonun adını açıkca koymakta fayda var; İsrail’i koruma görevinin zımnen Şam ve Ankara’ya yıkılma ihtimali.
Kıbrıs dosyası yeniden ısınıyor
İş adamı Trump’ın son dönemde iyice kabaran “Türkiye sevgisinin” ardındaki bir başka “bedel” ihtimali ise Kıbrıs olabilir.
Orta Doğu’daki askeri hareketlilik devam ederken Doğu Akdeniz’de de dikkat çekici diplomatik gelişmeler yaşanıyor. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’nin bu hafta Kıbrıs’a yapacağı ziyareti sıradan bir diplomatik temas olarak değerlendirilmek mümkün değil. Uluslararası basında, BM Genel Sekreteri’nin Kıbrıs Özel Temsilcisi tarafından adada çözüm sürecini yeniden başlatmayı amaçlayan kapsamlı bir plan hazırlandığı yönündeki haberler dikkat çekici. Henüz resmen doğrulanmamış olsa da bu iddialar, Kıbrıs meselesinin yeniden uluslararası gündemin üst sıralarına taşındığını gösteriyor.
Üstelik Kıbrıs dosyasının hareketlenmesinin zamanlaması da dikkat çekici.
Hürmüz’de enerji güvenliği, Babü’l Mendeb’de deniz ticareti, Lübnan ve Suriye’de yeni güvenlik düzeni konuşulurken Doğu Akdeniz ve Kıbrıs’ın da aynı stratejik paket içinde ele alınması ihtimali giderek güçleniyor.
Böyle bir süreçte Türkiye üzerindeki diplomatik baskının artması ve özellikle Kıbrıs konusunda daha esnek, daha tavizli bir çözüm modeline yönelmesi yönünde, Washington’dan da baskı gelmesi ihtimal dışı değil.
Enerji koridorları, Doğu Akdeniz güvenliği ve NATO’nun güney kanadı birlikte değerlendirildiğinde, Kıbrıs dosyasının yalnızca iki toplum arasındaki bir müzakere başlığı olmaktan çıkarak daha geniş bir jeopolitik pazarlığın parçasına dönüşmesi mümkün.
Türkiye için en büyük risk, dosyaların birleşmesi
Türkiye açısından dikkat edilmesi gereken nokta, Orta Doğu’daki krizlerle tek tek uğraşmak yerine, bu krizlerin aynı pazarlık masasında birleşme ihtimali.
Washington’un önümüzdeki dönemde Türkiye’den aynı anda birden fazla konuda daha fazla sorumluluk üstlenmesini istemesi olasılığı göz ardı edilmemeli.
Bunların arasında;
- Suriye’de Hizbullah’ın hareket alanının sınırlandırılmasına destek verilmesi;
- Doğu Akdeniz ve Kıbrıs’ta yeni diplomatik sürece katkı sağlanması;
- Enerji koridorlarının güvenliğinde daha fazla rol üstlenilmesi;
- İran’a yönelik baskı politikasında NATO müttefiki olarak daha görünür bir pozisyon alınması gibi başlıkların öne çıkma ihtimali büyük.
İran krizinin derinleşmesi halinde Ankara’nın siyasi, lojistik, istihbari veya güvenlik alanlarında daha fazla taraf olmaya zorlanabileceği ihtimalinin masada olduğu açık.
Orta Doğu’da yeni dönem, yalnızca İran’ın nükleer programının geleceğini belirlemeyecek. Aynı zamanda enerji koridorlarını, deniz ticaret yollarını, Doğu Akdeniz’in güvenlik mimarisini ve NATO’nun güney kanadını da yeniden şekillendirecek. Türkiye bu dönüşümün tam merkezinde bulunuyor.
Dikkatli olma zamanı.
