Döviz kredilerinde son bir yıl içinde hızlı bir artış var. Toplam ticari kredilerin yarısı artık döviz kredisi haline geldi. Bu konunun biraz detayına bakmakta fayda var. Neden artıyor döviz kredileri ve bu kredilerin sahibi kim?
Önce verilere bakalım. 14 Şubat itibariyle ticari döviz kredileri 6,3 trilyon TL, yani 174 milyar dolar. Aralık 2023’te, yaklaşık 13 ay önce bu miktar 128 milyar dolarmış. Döviz kredileri 13 ayda 46 milyar dolar (yüzde 36) artmış. Dolar bazında çok yüksek bir artış bu. Aynı dönemde ticari TL kredilerin bile sadece yüzde 23 arttığını hatırlatalım.
Neden bu kadar çok artmış peki döviz kredileri? Yanıt, her zaman olduğu gibi maliyetlerde. Bu dönemde döviz kredisi alan bir şirket, yüzde 8-9 civarında faiz ödemiş ve aynı zamanda yüzde 22’lik kur artışına katlanmış. Böylece toplam kredi maliyeti TL bazında yüzde 30 civarında gerçekleşmiş. Halbuki aynı dönemde (13 aylık) enflasyon yüzde 52; bu dönemde çekilen TL kredinin maliyeti ise yaklaşık yüzde 65 düzeyinde.
Yani döviz kredisi kullanan/kullanabilen bir şirket, sadece bu tercihiyle enflasyona karşı yaklaşık yüzde 20 kâr etmiş. TL kredi kullanan diğer şirketlerle kıyaslandığında ise, onların yarısından daha az bir finansman maliyetiyle işlerini yürütmüş. Kısaca döviz kredisi kullanan şirketler enflasyona karşı 1-0; TL kredisi kullanan şirketlere karşı 2-0 önde başlamış maça.
Peki bu kadar avantajlı kredilerin hiç bedeli, kısıtı, riski yok mu? Tabii var. Öncelikle her şirket döviz kredisi alamıyor. Döviz kredisi alabilmek için döviz geliri bulunması veya kredi bakiyesinin 15 milyon doların altında bulunması, alınan kredinin son üç yıllık döviz gelirini aşmaması gibi şartlar var.
Ayrıca, yakın zamana kadar bazı şirketlere TL kredi verilemiyordu. TL krediyle döviz almasınlar diye. Bu şirketler de şartlarının uygunluğu oranında döviz kredisine yöneliyordu. Bu kısıt dövizin TL kredinin üzerinde seyrettiği farklı bir konjonktüre aitti. Şimdi durum tam tersi. O yüzden bu kısıt birkaç hafta önce kaldırıldı. Merak edenler aşağıdaki yazıdan detayları görebilir. https://www.ekonomim.com/kose-yazisi/fiyatlar-ve-miktarlar/799859
Döviz hızlı artarsa avantaj bir anda kaybolur
Başka kısıt var mı? Son olarak bankaların değerlendirmelerini bir kısıt olarak ekleyelim. Döviz aniden hızlı bir şekilde yükselmeye başlarsa, döviz kredisi alanların yukarıda sayılan avantajları bir anda kaybolur, hatta büyük zararlara dönebilir. O halde bu kredileri yeterince büyük, sermayesi sağlam, yüksek döviz geliri olan ve/veya riskten korunma (hedging) tekniklerini bilen, uygulayan firmalara vermek gerekir. Yoksa kur riski hem şirketi hem bankayı zarara sokabilir.
Döviz kredilerinin neden arttığını anladık. Peki kimler almış bu kredileri? Ona da bakalım. Aşağıdaki tabloda ana şirket gruplarını yukarıdan aşağıya ölçek büyüklüğüne göre görüyorsunuz. Önce büyük şirketler, sonra orta, küçük ve mikro ölçekli KOBİ’ler.
Döviz Kredileri (milyar dolar)
| Ara.23 | Ara.24 | Değişme (%) | Döviz Kredisi/T. Krediler (%) Aralık 2024 itibariyle | |
| Büyük Şirketler | 113,1 | 144,5 | 28 | 64 |
| Orta Ö. KOBİ’ler | 10,3 | 14,9 | 45 | 31 |
| Küçük Ö. KOBİ’ler | 3,8 | 4,4 | 16 | 12 |
| Mikro Ö. KOBİ’ler | 1,1 | 2,3 | 109 | 6 |
| KOBİ'ler toplam | 15,1 | 21,5 | 42 | 18 |
Döviz kredilerinin en büyük kısmını büyük şirketler (KOBİ dışı şirketler) almış ama KOBİ’ler de bir miktar almış. 2024 yılında büyük şirketler 31 milyar dolarlık yeni döviz kredisi edinirken, KOBİ’ler de 6 milyar dolarlık yeni döviz kredisi edinmiş. Yeni yılın ilk altı haftasında döviz kredilerinin hızla artmaya devam ettiğini de ekleyelim. Çoğunluğu büyük şirketlerde olmak üzere 8 milyar dolarlık yeni kredi eklendi bu dönemde.
Büyük şirketlerin toplam kredisinin yüzde 64’ünü döviz oluşturuyor
Son olarak da şirketlerin kredileri içinde döviz kredilerinin payına bakalım. Büyük şirketlerin toplam kredilerinin yüzde 64’ü döviz kredisi iken; orta ölçekli KOBİ’lerde bu oran yüzde 31; mikro ölçekli KOBİ’lerde ise sadece yüzde 6. Şirketlerin ölçeği küçüldükçe TL kredi kullanım oranı artıyor beklendiği gibi.
Mikro ölçekteki KOBİ’lerin döviz kredilerinin iki katından fazla artarak 2,3 milyar dolara gelmesi dikkat çekici. Mikro ölçekli KOBİ’lerde bu hızlı artışa karşın, döviz kredilerinin toplam krediler içindeki payları düşük. Yani buradan sisteme dönük bir risk oluşmaz ama bu mikro ölçekli şirketlerin kendileri için risk var. Özellikle toplam kredi içinde döviz kredisi oranı nispeten yüksek olanlar için.
