Dönüşüm yatırımlarına uzun vadeli kaynak, risk paylaşımı ve öngörülebilir gelir sağlayacak yapılar kurulabilir. Kalkınma bankaları, alım anlaşmaları ve uygun garanti mekanizmalarının devreye girmesi işte bu noktada önem kazanıyor.
Türkiye’nin enerji dönüşümü ekonominin geleceğini belirleyecek. Mesele yalnızca daha az karbon salmak değil ama aynı zamanda daha az ithalat yapmak, daha düşük maliyetle üretmek, ihracat pazarlarını korumak ve finansmana erişebilmek. Bunu ben değil geçen hafta COP31’de dinlediğim sanayici ve bankacılar söylüyordu.
Mesela Antalya'da bir araya gelip görüşlerini dinleme fırsatı bulduğum iş dünyası temsilcilerinden Ali Koç, “Enerji dönüşümünün formülü enerji bağımsızlığı artı ekonomik rekabetçilik,” diyordu. BBVA CEO’su Onur Genç ise işin önündeki engeli ise “Problem teknoloji değil. Problem finansman hakikaten,” sözleriyle açıklıyordu.
Bence bu iki cümleyi birlikte okumalıyız. Türkiye’nin acilen dönüşüme ihtiyacı var; fakat bu ihtiyacı yatırıma çevirecek finansman koşullarını oluşturmak kolay değil.
Yüksek faizin iki faturası
Enflasyonu düşürmek için uygulanan sıkılık, şirketlerin finansman maliyetlerini yükseltiyor. Garanti BBVA Genel Müdürü Mahmut Akten’in değerlendirmesine göre kredi şikayetinin ağırlığı limitlerden çok fiyatlamada. Kredi bulunabiliyor ama o faizle yatırımın hesabı tutmayabiliyor.
Burada bir sıkışma var. Mesela enerji faturasını azaltmak isteyen bir şirketi düşünün. Bunun için gereken makineye bugün para harcaması gerekiyor. Tasarrufu ise yıllar içinde elde edecek. Kısa vadeli, pahalı krediyle uzun vadeli dönüşümü finanse etmeye çalışınca yatırım anlamını kaybediyor ve erteleniyor. Ertelenen her yıl da yüksek enerji gideri devam ediyor.
Çözüm, enflasyon düşmeden faizi indirmek değil. Onur Genç’in söylediği gibi, “Faizlerin düşebilmesi için enflasyonun düşmesi lazım.” Buna karşılık dönüşüm yatırımlarına uzun vadeli kaynak, risk paylaşımı ve öngörülebilir gelir sağlayacak yapılar kurulabilir. Kalkınma bankaları, alım anlaşmaları ve uygun garanti mekanizmalarının devreye girmesi işte bu noktada önem kazanıyor.
Petrol şoku neden bizi daha çok sarsıyor?
Türkiye enerjisinin büyük bölümünü ithal ediyor. Petrol ve gaz fiyatındaki artış yalnızca akaryakıt ya da elektrik faturasına yazılmıyor. Cari açığı, döviz ihtiyacını, üretim maliyetlerini ve enflasyonu da etkiliyor. Meşhur hesabı duymuşsunuzdur. Petrol fiyatlarının 10 dolar artmasının veya azalması dış ticaret ve cari açığı yaklaşık 4 milyar dolar ila 4,5 – 5 milyar dolar arasında etkiliyor. Aynı şekilde enflasyonist baskıyı artırarak enflasyonu da yaklaşık 1,6 puan civarında yukarı çekebiliyor.
Dolayısıyla faizlerin düşmesini bekleyen şirket, dışarıdaki bir enerji şoku yüzünden daha uzun süre yüksek faizle yaşamak zorunda kalabiliyor.
Ali Koç, Hürmüz krizinden sonra Türkiye’nin aylık enerji maliyetinin yüzde 49 arttığını aktarıyor. Bu artış jeopolitik gerilimin içeride nasıl ekonomik baskıya dönüştüğünü gösteriyor.
Tüpraş’a bugüne kadar yapılan 8,5 milyar dolarlık yatırımın, kriz döneminde tam kapasite çalışabilmeye katkısı önemli. Ancak arz güvenliğini mevcut tesislerle korurken ithal yakıta bağımlılığı azaltacak yeni kapasiteyi de büyütmeliyiz.
Avrupa kapısında iki ayrı risk
İhracatçı açısından zorluk yalnızca faiz ve enerji maliyeti değil. Avrupa pazarında hem üretimin nerede yapıldığı hem de nasıl yapıldığı daha fazla önem kazanıyor.
Made in Europe yaklaşımının Türkiye’yi dışarıda bırakması ihtimali ilk risk. Ali Koç’un uyarısı sertti. “En kötü senaryoya hazırlıklı olmamız lazım” diyordu. Otomotivde yıllardır birbirine bağlanmış üretim zincirlerini zayıflatacak bir düzenleme, Avrupa’ya da Türkiye’ye de kaybettirebilir. Koç Holding CEO'su Levent Çakıroğlu’nun dikkat çektiği kamu alımlarında mütekabiliyet başlığı, müzakerenin somut alanlarından biri.
İkinci risk karbon maliyeti. Avrupa’ya mal satan şirketin enerji kaynağı ve üretim yöntemi fiyat rekabetinin parçasına dönüşüyor. Yüksek karbonlu üretim ihracatın üzerine ilave yük bindirebilir. Türkiye’nin kendi karbon sistemini Avrupa’yla uyumlu kurması da bu nedenle önemli. Koç’un ifadesiyle amaç, sınırda ödenecek paranın ülkemizde kalması olmalı.
Yatırımın hesabı değişiyor
Örnekler, dönüşümün yalnızca gider olmadığını gösteriyor. Garanti Bankası Genel Müdürü Mahmut Akten’in Antalya'daki sohbetimizde anlattığı Uno modernizasyonunda enerji maliyeti yüzde 37 düşmüş. Entek’in 478 MW olan yenilenebilir kapasitesini 2035’te 2,5 GW’a çıkarma hedefi de aynı arayışın büyük ölçekli örneği.
Koç Topluluğu son beş yılda 17,5 milyar dolar yatırım yapmış. Garanti Bankası'nın hakim ortağı olan BBVA’nın 2018–2029 sürdürülebilir finansman taahhüdü ise 1 trilyon euro. Yatırım iradesi de kaynak arayışı da var. Mesele, bunları Türkiye’de finanse edilebilir projelerde buluşturabilmek.
Türkiye enflasyonu düşürmek, üretimi korumak ve yeni rekabet düzenine hazırlanmak zorunda. Bugünün bilançosunu kurtarırken yarının enerji tasarrufunu ve ihracat gelirini kaybetmemeliyiz. Çünkü pahalı olan yalnızca yatırımın finansmanı değil; dönüşümü ertelemenin de bir faizi var.