Enerji dönüşümü Türkiye için yalnızca fosil yakıtlardan çıkış değil, aynı zamanda yeni bir sanayileşme fırsatı sunuyor. Güneş ve rüzgâr yatırımlarının yanı sıra hücre ve panel üretiminde yerli teknolojinin geliştirilmesi, dönüşümün ekonomik kazanımlarını büyütebilir.
Antalya’da COP31’in ikinci günündeyiz. Dünyanın önündeki soru belli. Artan enerji ihtiyacını gezegeni daha fazla ısıtmadan, hanelerin ve şirketlerin bütçelerini zorlamadan nasıl karşılayacağız?
BM İklim Değişikliği Genel Sekreteri Simon Stiell, açılış konuşmasında meselenin özünü “İlerleme, olması gereken hızın ve adaletin çok gerisinde” sözleriyle ortaya koydu,
Sanayi, kentleşme, elektrikli araçlar, soğutma ihtiyacı, veri merkezleri ve yapay zekâ elektrik talebini büyütüyor. Bu talebi eski enerji düzeniyle karşılamak hem emisyonları hem de fosil yakıtlara bağımlılığı artırıyor. Savaşlar, tedarik kesintileri ve fiyat dalgalanmaları da bu bağımlılığın faturasını ağırlaştırıyor.
Dolayısıyla enerji dönüşümü, iklim mücadelesinin olduğu kadar enerji güvenliğinin ve ekonomik istikrarın da merkezinde… Ancak dönüşüm kendiliğinden gerçekleşmiyor. Üç işi birlikte yürütmek gerekiyor: Doğru projeleri geliştirmek, bunları yatırıma dönüştürmek ve finansmanını sağlamak.
Önce proje, ardından yatırım
İlk adım, çevresel etkileri gözetilmiş, uygulanabilir projeler üretmek. Güneş ve rüzgâr kapasitesini artırırken şebekeyi, depolamayı ve enerji verimliliğini aynı planın içine koymak zorundayız. Üretilen elektriği ihtiyaç duyulan yere ve zamana taşıyamıyorsak kurulu güç hedefleri tek başına yeterli olmaz.
Üstelik en ucuz enerji, tasarruf edebildiğimiz enerjidir. Binalardan fabrikalara kadar verimlilik yatırımları, yeni santraller kadar ciddiye alınmalı. Temiz enerji projeleri de suyu, tarım alanlarını ve biyolojik çeşitliliği koruyan bir yaklaşımla geliştirilmeli.
İkinci adım, bu projeleri yatırıma dönüştürmek. Bunun için öngörülebilir kurallar, işleyen izin süreçleri ve uzun vadeli yatırım kararlarını destekleyen bir ortam gerekiyor.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın geçen hafta ortaya koyduğu stratejide yenilenebilir enerji, verimlilik, nükleer enerji ve yeni teknolojiler öne çıkıyor. Güneş ve rüzgârda 2035 için 120 bin megavat hedefleniyor. Bayraktar’ın haziranda açıkladığı enerji dönüşümü yatırım ihtiyacı ise 2035’e kadar 200 milyar dolar. Bu büyüklükteki hedefler güçlü bir finansman planı gerektiriyor.
Düzce’de gördüğümüz dönüşüm
Geçenlerde Vahap Munyar, Hakan Güldağ ve Şeref Oğuz’la Pekintaş’ın Düzce’deki panel ve güneş hücresi tesislerini gezdik. Robotik üretim hatlarında gördüğümüz, enerji dönüşümünün aynı zamanda bir sanayileşme fırsatı olduğuydu.
Özhan Olcay’ın verdiği bilgiye göre hücre üretimine 300 milyon dolar yatırılmış. Panelde yerlilik oranı yüzde 82’ye ulaşmış. Olcay, “Türkiye’deki hücre üretiminin yarısından fazlası bizim tesislerimizden çıkıyor” diyor.
Buradaki kazanım, panel üretiminin ötesine geçiyor. Teknoloji edinmek, üretim yetkinliği geliştirmek, ithalatı ikame etmek ve ihracat yapabilmek de bu yatırımın getirileri arasında. Temiz enerjiye geçerken bunun teknolojisini ve ekipmanını da üretebilirsek dönüşümün ekonomik katkısını büyütürüz.
Parayı kim koyacak?
Üçüncü ve belki de belirleyici başlık finansman. İyi proje, uygun vadede ve maliyette kaynak bulamadığında dosyasında kalıyor. Yüksek sermaye maliyeti, ucuz elektrik üretebilecek yatırımları bile pahalılaştırıyor.
Stiell’in COP31’de çözüm beklediğini söylediği sorunlardan biri de ülkelerin “taahhüt edilmiş, mevcut finansmana erişirken yaşadıkları büyük hayal kırıklığı”.
Demek ki mesele yalnızca yeni kaynak sözü vermek değil. Mevcut kaynağın önündeki engelleri kaldırmak ve parayı yatırıma ulaştırmak da gerekiyor.
Özel sermaye, kamu kaynakları ve çok taraflı kalkınma bankaları birlikte devreye girmeli. Kamu ve uluslararası kuruluşlar garantilerle riski azaltmalı, uzun vadeli krediler, hibeler ve ortak finansman modelleri özel yatırımı harekete geçirmeli. İklim finansmanı, şu anda olduğu gibi kırılgan ülkeleri daha ağır borç yükü altında bırakan bir düzene dönüşmemeli.
Bunlar önceki COP’larda da konuşuldu. Paris’ten Dubai’ye, Bakü’ye önemli kararlar alındı. Ancak uygulama ihtiyacın gerisinde kaldı. Benim de yerinde takip ettiğim Bakü’deki COP29’da, gelişmekte olan ülkelere yönelik iklim finansmanında gelişmiş ülkelerin öncülüğünde 2035’e kadar yıllık en az 300 milyar dolara ulaşılması hedeflendi. Tüm kaynaklardan sağlanacak toplam finansmanın ise yıllık en az 1,3 trilyon dolara çıkarılması çağrısı yapıldı.
Stiell, Antalya’da önceki anlaşmaları yeniden müzakereye açmadan bu tutarlara nasıl ulaşılacağının netleştirilmesini istiyor. Haklı. Hedef açıklamakla paranın projeye ulaşması arasında hala büyük mesafe var.
Kirletenin sorumluluğu
Asıl sorunlardan biri yükün paylaşılması. Tarihsel olarak en fazla kirleten ülkeler, sorumluluklarıyla orantılı finansmanı sağlamaktan uzak kaldı. Herkes dönüşümün gerekli olduğunu söylüyor ama fatura önüne geldiğinde ise geri çekiliyor.
Oysa iklim krizinin en ağır bedelini, krizde payı en az olan kırılgan toplumlar ödüyor. Dönüşümün maliyeti de bu toplumların üzerine bırakılırsa hem adalet duygusu hem uluslararası iş birliği zayıflıyor.
Trump yönetimi ise işi daha da zorlaştırdı. Paris Anlaşması’ndan çekilme ve uluslararası iklim finansmanına desteği geri çekme kararlarıyla ortak çabayı zayıflattı. “Drill, baby, drill” sloganıyla özetlenen, daha fazla petrol ve doğal gaz üretimini teşvik eden politikalarıyla da bunun üzerine tüy dikti. Dönüşümü hızlandırması gereken ülke, önüne yeni engeller koymaya başladı.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum’un COP31 için öne çıkardığı “uygulama” vurgusu bu nedenle önemli. Stiell’in çağrısı da aynı yönde. “COP31 çözümlere hız kazandırmalı," diyor.
Antalya’nın başarısını bu çağrının ne ölçüde karşılık bulduğuyla değerlendirmeliyiz. Hangi projeye, kimden, ne zaman, ne kadar kaynak aktarılacak? Kaç yatırım başlayacak? Şebekeler nasıl güçlendirilecek, ne kadar emisyon önlenecek?
Bence COP31’in sonunda bu soruların cevabını aramalıyız. Çünkü gezegenin de bütçelerin de tutulmayan sözlere ayıracak payı kalmadı.
