Büyük ekonomiler sanayi politikasına döndü ve bu politikanın merkezinde enerji var. Temiz ve ucuz elektrik, yeni sanayi yatırımlarının nereye gideceğini belirleyen en önemli etken hâline geldi. Avrupa, sınırından giren ürünlerin artık karbon içeriğini fiyatlıyor. Ürünün değeri yalnızca maliyetiyle değil, üretildiği enerjinin kaynağıyla da belirleniyor.
Cumhuriyetimizin 103. yılını büyük bir coşku ve gururla kutlayacağız. Cumhuriyet, yalnızca bir yönetim biçimi değil, bir ideal olarak doğdu. Bu ülke kendi geleceğine kendisi karar verecek ve o kararı uygulayacak gücü kendi elleriyle kuracaktı.
Ve o idealin bugün bize yüklediği sorumluluk, 103 yıl önce olduğundan daha az değil.
Siyasi ve ekonomik bağımsızlık
Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk'ün siyasi ve askeri zaferlerin ekonomik başarılarla tamamlanması gerektiği yönündeki düşüncesi, bu ideali ifade ediyordu. Siyasi bağımsızlığın kalıcılığı; üretim yapabilmeye, bilgi biriktirmeye, insan yetiştirmeye ve bunları taşıyacak kurumlar oluşturmaya bağlıydı.
Lozan'da barış görüşmeleri henüz sürerken, Şubat 1923'te İzmir'de toplanan İktisat Kongresi, siyasi bağımsızlığın iktisadi bağımsızlıkla tamamlanmadıkça eksik kalacağını ilan etti. Cumhuriyet henüz ilan bile edilmemişken, ekonomik egemenlik tartışmaları başlamıştı.
Bu nedenle, genç Cumhuriyet'in kalkınma hamlesini kurulan fabrikaların ötesinde değerlendirmek gerekiyor. Üretim tesisleri, finansman kurumları, ulaşım altyapısı ve teknik eğitim birbirini tamamlayan tek bir kapasite oluşturma çabasının parçalarıydı.
1929 Büyük Buhranı bu çabanın değerini belirginleştirdi. Dünya ticaretindeki daralma, ihracat geliriyle sanayi ürünü satın almaya dayalı modelin sınırını gösterdi. Dışarıdan satın alınarak sürdürülen kapasite, dışarının koşulları değişince buharlaşıyordu.
1933'te Sümerbank'ın kurulması ve 1934'te Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, bu derse verilen cevaptı. Kayseri'deki bez fabrikası yalnızca kumaş üretmedi; etrafında pamuk tarımını, teknik okulu, lojmanı ve bir işçi kuşağını örgütledi. Plan, fabrikaların nerede kurulacağını hammaddenin, suyun ve demiryolunun bulunduğu yere göre belirliyordu. Yatırımın değerini tek başına tesis değil, tesisin oturduğu kaynak sistemi tayin ediyordu.
Üretim kapasitesi, kaynak kapasitesi
Türkiye bugün yılda 270 milyar doları aşan mal ihracatıyla küresel ekonomiye eklemlenmiş, dünyanın en büyük 16. ekonomisi. Buna karşılık küresel jeopolitik değişimler, mevcut üretim gücünü korumak için yeni yatırımları zorunlu kılıyor.
Rakamlar kırılganlığı gösteriyor. Türkiye enerji ihtiyacının üçte ikisini ithal ediyor; yalnızca 2025'te net enerji ithalatına 47 milyar dolar ödedi. Kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su 1.300 metreküp civarında ve resmi uyarılara göre 2030'da “su fakiri” eşiğinin altına inebiliriz. Tarımda hâlâ net ihracatçıyız; ama bu güç, hammaddesinin yüzde doksanı ithal olan gübreye ve azalan suya yaslanıyor. Akdeniz havzası dünya ortalamasından yüzde yirmi daha hızlı ısınıyor, yağışlar azalıyor. İklim krizinin baskısı artıyor.
Bir başka deyişle, ilk yüzyılın üretim kapasitesi, ikinci yüzyılda kaynak kapasitesi tarafından sınanıyor.
Rekabetin yeni dili: Enerji
Bunlar içinde enerji, bugün farklı bir yere oturuyor. Çünkü enerji artık yalnızca bir maliyet kalemi değil, uluslararası rekabetin ta kendisi.
Dünya, 40 yıllık serbest ticaret döneminden geri çekiliyor. Büyük ekonomiler sanayi politikasına döndü ve bu politikanın merkezinde enerji var. Temiz ve ucuz elektrik, yeni sanayi yatırımlarının nereye gideceğini belirleyen en önemli etken hâline geldi. Avrupa, sınırından giren ürünlerin artık karbon içeriğini fiyatlıyor. Ürünün değeri yalnızca maliyetiyle değil, üretildiği enerjinin kaynağıyla da belirleniyor.
Enerji güvenliğinin anlamı da bu nedenle değişiyor. Eskiden güvenlik, tedarikin kesilmemesi demekti. Bugün üç yeni darboğaz var.
Birincisi jeopolitik kırılganlık. Hürmüz Boğazı'nda yaşanan gerilim, fiyatın tek bir geçitten ne kadar hızlı etkilendiğini gösterdi. Boru hatları, boğazlar ve denizaltı kabloları, enerji sisteminin en savunmasız noktaları ve bu noktalar artık pazarlık aracı olarak kullanılıyor. Enerjinin üçte ikisini dışarıdan alan bir ülke için her kriz, kırılganlık demek.
İkincisi kritik mineraller. Fosil yakıttan çıkış bağımlılığı ortadan kaldırmıyor, sadece yerini değiştiriyor. Bataryanın lityumu, türbinin nadir toprak elementi, panelin silisyumu, şebekenin bakırı. Bu minerallerin çıkarılması dünyaya dağılmış olsa da işlenmesi büyük ölçüde tek bir ülkede yoğunlaşıyor. Son yıllarda bu işleme kapasitesi ihracat kısıtlamalarıyla stratejik koz hâline de getirildi.
Petrolde yüz yıl süren bağımlılık, minerallerde birkaç yılda kuruldu. 1929'un dersi burada da geçerli: Mineral ihraç edip işlenmiş ürün ithal etmek, tarım ürünü ihraç edip sanayi ürünü almanın bugünkü karşılığıdır. Değer, madende değil, madenin işlendiği ve ürüne dönüştüğü yerde kalır.
Üçüncüsü yapay zekâ. Yapay zekâ, çok yüksek enerji talebiyle bu yüzyılın yeni sanayisi. Veri merkezlerinin elektrik tüketiminin 2030'a kadar ikiye katlanması bekleniyor. Bir veri merkezi kuran ülke, aynı zamanda elektrik üretim kapasitesi de kurmak zorunda.
Yapay zekâ hem yük hem de kaldıraç. Şebekeyi daha verimli yönetiyor, sulamanın ne zaman ve ne kadar yapılacağını hesaplıyor, bir fabrikanın enerji tüketimini saat saat düşürüyor. Ancak kaldıracın yönü, onu kimin elinde tuttuğuna bağlı. Yapay zekâyı dışarıdan hizmet olarak satın alan bir ekonomi, verimliliğini de dışarıdan kiralamış hale geliyor. Hesaplama gücünü, veriyi ve bu ikisini işleyen bilgiyi içeride tutmak, enerji güvenliğinin yeni bileşeni.
Üç darboğazın ortak noktası şu. Hiçbiri daha çok satın alarak aşılamıyor. Üçü için de içeride kapasite kurmak gerekiyor.
Fırsat: Çözümün üreticisi olmak
Türkiye açısından fırsat, bu dönüşümün ihtiyaç duyduğu teknolojilerde üretici ve geliştirici kapasite kazanmak. Verimli sulama, su arıtma ve yeniden kullanım, şebeke yönetimi, depolama, güç elektroniği, mineral işleme, endüstriyel verimlilik ve gıda muhafaza; bunların her biri hem içerideki sorunu çözen hem dışarıya satılabilen alanlar.
Türkiye'nin güneyinde ve doğusunda, aynı iklim baskısını daha az sanayi birikimiyle yaşayan geniş bir coğrafya var. Kurak iklimde az suyla yüksek verim almayı bilmek, önümüzdeki yüzyılın en değerli ihracat kalemlerinden biri olacak.
Burada akış bağımlılığı ile stok bağımlılığı ayrımı önem kazanıyor. İthal gazın yerine ithal panel koymak, her ay yenilenen bir faturayı bir kez yapılan yatırıma çevirir. Ciddi bir ilerlemedir, ama son adım değildir. Panelin hücresi, bataryası, dönüştürücüsü ve yazılımı dışarıdan geliyorsa bağımlılık sadece yavaşlar ama bitmez. Üstelik katma değerin büyük payı tam da o parçalardadır.
Her alanda aynı anda kapasite kurmaya çalışmak da mümkün değil. Öncelikler, mevcut sanayi birikimi, mühendislik yeteneği, iç talep ve dış pazar imkânı birlikte değerlendirilerek seçilmeli. Desteklerin başarısı da kurulan tesis kadar, geliştirilen teknoloji, kazanılan uzmanlık ve oluşan ekonomik değer üzerinden ölçülmeli.
Cumhuriyet’in ilk sanayileşme hamlesiyle bugünün bağı burada güçleniyor: Yapılan yatırımı, ülkede kalıcı bilgi ve üretim yeteneği oluşturan bir sürece çevirmek.
COP31: Okumayı masaya taşımak
Bu okumanın güncel bir sınavı var. İki hafta sonra dünya iklim için Antalya'da toplanacak.
İklim zirveleri, salt emisyon hedeflerinin konuşulduğu toplantılar değil. Bahsettiğimiz bu erişim koşullarının yeni kurallarının yazıldığı yerler. Karbonun nasıl ölçüleceği, hangi yatırımın uygun finansman alacağı, karbon piyasalarının nasıl işleyeceği, temiz teknoloji ve mineral işleme kapasitesinin birkaç ülkede yoğunlaşmasına karşı orta gelirli ülkelerde üretimin nasıl finanse edileceği…
COP31 Başkanı olarak Türkiye'nin bu masada özgün bir konumu daha var: Akdeniz havzasının en büyük ve en kalabalık ülkesi olarak enerji, su ve gıda baskısını aynı anda yaşayan bir ev sahibi. Finansmanın üç bağa birden yönelmesini savunmak, bu muhasebeyi değiştirmeyi önermek, Türkiye'nin yapabileceği bir iş.
Kurucu düşüncenin bugünkü karşılığı
Genç Cumhuriyet, kendi döneminin koşullarını değerlendirerek üretim altyapısını kurmaya yöneldi. Bugün görev, bu birikimi enerji, iklim ve teknolojinin değiştirdiği rekabete hazırlamak.
Atatürk’ün kalkınma ve çağdaşlaşma hedefinden ilhamla, bugün yapmamız gereken bilimsel bilgiyi üretime dönüştürmek ve ülkenin ihtiyaç duyduğu becerileri zamanında geliştirmek olmalı. Bu; güvenilir enerji, kritik girdilere erişim ve yeni teknolojileri yalnızca kullanmak değil, geliştirebilmek anlamına geliyor.
Türkiye, bu alanda yaptığı her yatırımı daha güçlü bir sanayinin temeline dönüştürebilir. COP31 bunu hızlandıracak önemli bir fırsat. Cumhuriyet’in kalkınma idealinin ikinci yüzyıldaki karşılığı, ülkede biriken bilgi, artan üretim gücü ve toplumun yaşamına yansıyan refah olacaktır.
