Belediyeler gelirlerinin ne kadar farkında?

Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartına göre; “Yerel makamların mali kaynaklarının en azından bir bölümü, oranlarını kanuni sınırlar içinde, kendilerinin belirleyebilecekleri vergi ve harçlardan sağlanacaktır.” Aynı şekilde, Anayasa’nın 127. maddesine göre; “Mahalli idarelere görevleriyle orantılı gelir kaynakları sağlanır.”

Söz konusu üst hukuk metinlerine göre ülkemizde belediyelere;

1) Merkezi yönetimden aktarılan paylar,

2) Belediyelere özgü vergi, harç ve harcamalara katılma payları,

olmak üzere 2 kaynaktan gelir sağlanmaktadır.

Belediyelere özgü vergi, harç ve harcamalara katılma payları belediyelerin öz gelirlerini oluşturmaktadır.

Öte yandan, belediyelere bağış, yardım, hibe vb. aktarılan mali kaynaklar ile özel kanunlarda düzenlenen pay gelirleri de bulunmaktadır.

Bununla birlikte, uygulamada belediyelerin özellikle öz gelirlerinin ya farkında olmadıkları ya da bu gelirleri toplamada yeterli iradeyi göstermedikleri görülmektedir.

1. Belediyelerin gelir kaynakları

1.1. Analitik bütçe sınıflandırmasına göre belediye gelirleri

Analitik bütçe sınıflandırmasına göre belediye gelirleri detay kodu numaralarıyla birlikte şu şekildedir:

01-Vergi gelirleri

03-Teşebbüs ve mülkiyet gelirleri

04-Alınan bağış ve yardımlar ile özel gelirler

05-Faizler, paylar ve cezalar

06-Sermaye gelirleri

1.1.1. Vergi ve harç gelirleri

Belediye vergi ve harçları; usul ve esasları kanunlarda gösterilen ve belediyelerin bizzat kendileri tarafından tahakkuk ve tahsil edilen gelirleri ifade etmektedir.

Emlak vergisi, ilan ve reklam vergisi (tabela vergisi), eğlence vergisi, haberleşme vergisi, elektrik ve havagazı tüketim vergisi, çevre temizlik vergisi, işgal harcı, işyeri açma izni harcı, imar mevzuatı gereğince alınacak harçlar söz konusu vergi ve harçlardan bazılarıdır.

1.1.2. Teşebbüs ve mülkiyet gelirleri

Bu gurupta; mahalli idarelerin su, doğalgaz ve otobüs hizmetleri gibi görev alanlarına giren hizmetler karşılığında bu hizmetlerden yararlananlardan yararlanma ölçüsünde fiş, bilet veya fatura vermek suretiyle tahsil ettiği gelirler yer almaktadır. Mal satışlarından elde edilen gelirler, su hizmetlerine ilişkin gelirler, otopark işletme gelirleri, sosyal tesis işletme gelirleri, ilan ve reklam gelirleri, muayene denetim ve kontrol ücretleri, ulaştırma hizmetlerine ilişkin gelirler gibi sunulan hizmetlerden elde edilen gelirler, su, ulaştırma, kültürel, çevre ve esenlik ile ekonomik hizmetlere ilişkin kurumlar hâsılatı ve kârı, lojman, sosyal tesis, spor tesisi, kültürel amaçlı tesis ve diğer taşınmaz kira gelirleri ile ecrimisil gelirleri, taşınır kira gelirleri teşebbüs ve mülkiyet gelirlerinin başlıcalarıdır.

1.1.3. Faizler, paylar ve cezalar

Pay gelirleri; vergi ve harç gelirlerinden alınan paylar, genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan paylar, yönetim giderlerine katılma payları, kamu harcamalarına katılma payları, maden işletmelerinden, müze girişi ücretleri gibi mahalli idarelere ait paylardan elde edilen gelirlerden oluşmaktadır.

1.1.3.1. Belediyelere merkezi yönetim gelirlerinden ne kadar pay veriliyor?

Merkezi yönetim tarafından toplanan genel bütçe vergi (gelir vergisi, kurumlar vergisi, KDV gibi) gelirlerinin belli bir oranının mahalli idarelere verilmektedir. Bu tahsisin yasal dayanağı 5779 sayılı İl Özel İdarelerine ve Belediyelere Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Pay Verilmesi Hakkında Kanun’dur. Söz konusu kanunda göre;

- İl özel idareleri ve belediyelere genel bütçe vergi gelirleri tahsilâtı toplamı üzerinden pay verilir. Pay, genel bütçe vergi gelirleri tahsilâtı toplamından, vergi iadeleri düşüldükten sonra kalan net tutar üzerinden hesaplanır.

- Genel bütçe vergi gelirleri tahsilâtı toplamının; yüzde 1,5’i büyükşehir dışındaki belediyelere, yüzde 4,5’i büyükşehir ilçe belediyelerine ve yüzde 0,5’i il özel idarelerine ayrılır (Büyükşehirlerdeki ilçe belediyeleri payının; yüzde 90’lık kısmı ilçelerin nüfusuna, yüzde 10’luk kısmı ise ilçelerin yüzölçümüne göre dağıtılır. Diğer belediyelere ilişkin belediye payının; yüzde 80’lik kısmı belediyelerin nüfusuna ve yüzde 20’lik kısmı gelişmişlik endeksine göre İller Bankası tarafından belediyelere dağıtılır.)

- Büyükşehir belediye sınırları içinde yapılan genel bütçe vergi gelirleri tahsilâtı toplamının yüzde 6’sı ile genel bütçe vergi gelirleri tahsilâtı toplamı üzerinden büyükşehir ilçe belediyelerine ayrılan payların yüzde 30’u büyükşehir belediye payı olarak ayrılır.

1.1.3.2. Ceza welirleri

5326 sayılı Kabahatler Kanunu, 3194 sayılı İmar Kanunu, 2559 sayılı Polis Vazife ve Selahiyet Kanunu, 1608 sayılı Kanun ve 2872 sayılı Çevre Kanunu ile belediyeler idari para cezası kesme yetkisi verilmiş olup, belediyelerce kesilen söz konusu cezalar ilgili belediyeye gelir olarak kaydedilir

1.1.4. Sermaye welirleri

Sermaye gelirleri varlık olarak nitelendirilen mevcutların satışından elde edilen gelirleri ifade etmektedir. Bina, arazi ve arsa gibi taşınmaz satışlarından elde edilen gelirler ile taşınır satışlarından elde edilen gelirler sermaye gelirlerinin tipik örnekleridir.

1.1.5. Alınan bağış ve yardımlar ile özel gelirler

Belediyeler, Dünya Bankası, Avrupa Birliği, Birleşmiş Milletler vb. yurtdışı kurumlarından alınan bağış ve yardım alabildiği gibi yurtiçinde diğer kamu idarelerinden veya gerçek veya tüzel kişilerden de belli bazı usul ve esaslar çerçevesinde bağış ve yardım alabilmektedir.

1.2. Yasal dayanaklarına göre belediye gelirleri

Yasal dayanaklarına göre belediye gelirleri şunlardan oluşmaktadır:

1- 5779 sayılı İl Özel İdarelerine ve Belediyelere Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Pay Verilmesi Hakkında Kanun’a göre merkezi yönetimden aktarılan paylar

2- 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu’nda düzenlenen emlak vergisi ile 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu’nda sayılan vergi ve harçlar

3- 5393 sayılı Belediye Kanunu’nda (büyükşehir belediyeleri için 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu) sayılan gelirler

4- Özel kanunlarda yer alan belediye gelirleri.

Özel kanunlar gereğince kesilen idari para cezaları, 775 sayılı Gecekondu Kanunu hükümlerine göre oluşturulması gereken Gecekondu Fonu, otopark bedeli, 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamında alınan yapı denetim hizmet bedeli özel kanunlarda yer alan belediye gelirlerinin bazı örneklerini oluşturmaktadır.

2. Belediyeler gelirlerini etkili şekilde topluyor mu?

2025 yılında belediye gelirlerinin kaynakları itibariyle dağılımı aşağıdaki tabloda gösterildiği şekildedir:

Tabloda görülmemekle birlikte, 2025 yılında merkezi yönetim vergi gelirlerinden belediyelere 1.2 trilyon TL tutarından pay aktarılmış olup, söz konusu rakam belediyelerin toplam gelirlerinin yaklaşık olarak % 67’sini oluşturmaktadır. Dolayısıyla, belediyelerin öz gelirlerinin toplam gelirleri içinde payı düzeyinde yaklaşık olarak % 33 düzeyinde kalmıştır.

Bu durum belediyelerin öz gelirlerinin yetersiz olduğunu ve/veya belediyelerin söz konusu gelirleri toplamada yetersiz kaldığını göstermektedir.

Örneğin, şehirlerde çok sayıda tabela, ilan ve reklam vasıtası ile eğlence işletmesi bulunmasına karşın tüm belediyelerce (toplam 1407 belediye) toplanan ilan ve reklam vergisi 1.7 milyar TL, eğlence vergisi ise 103 milyon TL’den ibaret bulunmaktadır. Aynı şekilde, işgal edilen bir çok yol, kaldırım, meydan, pazar yeri vb. belediyelerin tasarrufundaki yerler bulunmasına karşın tüm belediyelerce tahsil edilen işgal harcı tutarı 4,2 milyar TL, ecrimisil tutarı ise 5.1 Milyar TL’den ibaret bulunmaktadır.

3. Belediyeler öz gelirlerini neden etkili Şşekilde toplayamıyor?

Belediyelerin öz gelirlerinin toplamada yetersiz olmasının en önemli nedenlerinden biri belediye yönetimlerinin belde halkı tarafından seçimle işbaşına gelmiş olmaları nedeniyle gelirleri tahakkuk ettirme ve cebren icra yoluyla tahsil etmede yeterli iradeyi göstermemeleridir.

Belediye gelirlerinin yeterli etkililikte toplanmasının bir diğer nedeni de belediyelerin gelirlerin tahakkukuyla ilgili yeterli sayı ve nitelikte personele ve dolayısıyla yeterli kurumsal kapasitede sahip olmamalarıdır.

Son olarak, belediyelerin öz gelirlerine ilişkin mevzuatın güncel olmaması ve vergi oranları ve tutarlarına ilişkin olarak merkezi yönetim tarafından gereğinden fazla ve tek taraflı olarak müdahale edilmesi de belediyelerin gelir toplama konusunda kısıtlama doğurmaktadır.

Kaynakça

Ahmet ARSLAN; Belediye Vergi Harçları, 2. Baskı, Ankara