Belediyeler, yasal dayanağı olmayan harcamalarla hem kaynak israfına yol açıyor hem de asli görevleri dışındaki alanlara bütçe aktararak kamu zararına neden oluyor.
Anayasa ve 5393 sayılı Belediye Kanunu’na göre, belediyeler halkın mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan kamu idareleridir. Belediyelerin sadece mahalli müşterek ihtiyaçları karşılamak üzere kurulmaları onları merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerinden ve diğer kamu kurumlarından ayırır.
Buna karşın, belediyelerin aşağıdaki örnekleri verilen bazı harcamaları “belediyenin herhalde parası çok, harcayacak yer arıyor” veya “belediye birilerine para aktarmak için kendi kendine harcama uyduruyor” dedirtecek cinsten bulunmaktadır.
- Belediyeler hangi alanlarda harcama yapabilir?
Belediye tarafından bir harcama yapılabilmesi için harcamanın konusunun;
- Mahalli müşterek bir ihtiyacın karşılanmasına yönelik olması,
- 5393 sayılı Kanun’un “Belediyenin görev ve sorumlulukları” başlıklı 14. maddesinde,
- “Belediyenin yetkileri ve imtiyazları” başlıklı 15. maddesinde veya
- “Belediyenin giderleri” başlıklı 60. maddesinde,
belirtilmiş olması gerekir.
Bununla birlikte, söz konusu kanun maddelerinde sayılan harcamaların yapılabilmesi için ilk olarak harcamanın mahalli müşterek nitelikte olması gerekmektedir. Zira yukarıda da ifade ettiğimiz üzere, Anayasa ve 5393 sayılı Belediye Kanunu’na göre, belediyeler halkın mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan kamu idareleri olduğu gibi 5393 sayılı Kanun’un belediyenin görev ve sorumluluklarının sayıldığı 14’üncü maddesinin ilk cümlesi “Belediye, mahallî müşterek nitelikte olmak şartıyla” şeklindedir.
“Mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaç ise; Anayasa Mahkemesi’nin emsal kararlarında da belirtildiği üzere, “…aynı yörede birlikte yaşamaktan doğan eylemli durumların yarattığı, yoğunlaştırdığı ve güncelleştirdiği, özünde yerel ve kamusal hizmet karakterinin ağır bastığı ortak beklentileri” ifade etmektedir. Elektrik, su, kanalizasyon, doğalgaz, cadde ve sokakların temizliği, çöp toplama, imar, kentleşme, itfaiye, zabıta vb. hizmetler mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçların başlıca örnekleridir.
Söz konusu hizmetler dışındaki hizmetler belediyelerin değil, diğer kamu idarelerinin asli görevidir. Örneğin, eğitim görevi Milli Eğitim Bakanlığı’nın, sosyal yardım ve sosyal hizmetler Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın, kültürel ve sanatsal faaliyetler Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın, gençlik ve spor hizmetleri ise Gençlik ve Spor Genel Bakanlığı’nın, din hizmetleri Diyanet İşleri Başkanlığı’nın asli görev ve sorumluluk alanında bulunmaktadır. Söz konusu faaliyetlerin 5393 sayılı Belediye Kanunu’nda sayılmış olması ve sözü edilen bakanlıkların söz konusu hizmetleri yeterince sunmaması bunların belediyelerin asli görevi olduğu anlamına gelmez.
Son olarak, belediyelerin yasal dayanağı bulunmayan harcamaların önemli bir kısmı temsil ağırlama bütçesinden yapılmaktadır. Oysa temsil ağırlama bütçesi mevzuatta sayılmayan harcamaların karşılanabileceği bütçe değil, Temsil Ağırlama Yönergesi’nde de belirtildiği üzere belediye başkanlığı makam katının yiyecek, içecek, hediye vb. harcamaları ile belediyenin misafiri olarak şehre gelen kişilerin konaklama ve ağırlanmasına ilişkin bulunmaktadır. Kaldı ki, 2024/7 sayılı Tasarruf Tedbirleri konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi temsil ağırlama bütçesinin sadece zorunlu hallerde kullanılmasını öngörmektedir.
Öte yandan, belediyelerin görev ve sorumluluklarının sayıldığı kanun maddesinde “Hizmetlerin yerine getirilmesinde öncelik sırası, belediyenin malî durumu ve hizmetin ivediliği dikkate alınarak belirlenir.” hükmü bulunduğundan belediyelerin öncelikle asli görevlerine kaynak ayırması gerekmektedir. Bu bağlamda, yüksek tutarda bütçe açığına ve borç stokuna sahip olan belediyenin kaynaklarının sınırlı alanlara tahsis etmesi ve başka kamu idarelerinin de görev alanlarına giren harcamalardan gerekmektedir.
- Belediyeler neden görev ve faaliyet alanları dışında harcamalarda bulunur?
Her belediyenin belli bir harcamada bulunmadan önce hangi saikle hareket ettiği belediyeden belediyeye değişmekle birlikte genel olarak belediyelerin görev ve faaliyet alanları dışında harcamalarda bulunmasının başlıca sebepleri şunlardır:
a) Popülizm
Belediyeler genellikle gözle görülür ve oy olarak dönüşü olabilecek harcamaları tercih ederler. Sosyal yardımlar, açılış-kapanış etkinlikleri, festivaller, reklam, tanıtım, toplu sünnet, toplu düğün, tarım ve hayvancılık destekleri vb. harcamalar bu amaçla yapılan harcamaların bazı örnekleridir.
b) Belediyelerin vatandaşın her ihtiyacını karşılaması gerektiği algısı
Belediyeler de kamu hizmeti sunmak üzere kurulan kamu idareleri olmakla vatandaşın her ihtiyacını karşılamakla görevli kamu idareleri değildir. Yukarıda da izah ettiğimiz üzere, mahalli nitelikte olmayan harcamalar bakanlıklar, valilikler, kaymakamlıklar ve diğer kamu idarelerinin görev ve faaliyet alanında bulunmaktadır.
c) Kaynak aktarımı
Bazı belediyelerin beldenin nüfusu ve profili ile uyuşmayan harcamaları bu tür harcamaların belediyenin veya vatandaşın ihtiyacı için değil, idareye yakın firmalara kaynak aktarmak için uydurulmuş harcamalar olduğu izlenimini yaratmaktadır.
- Belediyelerin yasal dayanağı olmayan harcamaları (örnekler)
Basına yansıyan ve düzenleyici kurumların veya denetim otoritelerinin kamuoyuna açık dokümanlarına göre belediyelerin yasal dayanağı olmayan bazı harcama örnekleri şunlardır:
- “Çanakkale gezisi” adı altında yüzbinlerce vatandaşın Çanakkale’ye götürülmesi,
- Konya Mevlana kültür gezileri (yüzbinlerce kişiyle),
- Batman’dan Edirne’ye, Edirne’den Batman’a, “Diyardan Diyara” vb. adlar altında ücretsiz geziler düzenlenmesi,
- “İstanbul Fetih Gezisi” adı altında yüzbinlerce vatandaşın İstanbul’a götürülüp getirilmesi,
- “Belde bayanlarının termal otel ılıcalarında yemek ve konaklama bedeli” adı altında belediyenin temsil, ağırlama, tören ve organizasyon giderleri tertibinden ödeme yapılması,
- Öğrencilere ücretsiz top dağıtılması (yüzbinlerce),
- Etkinlik, festival adı altında vatandaşlara sucuk, köfte, fındık, fıstık, baklava vb. dağıtılması,
- “Karneni getir, bisikleti götür” etkinliği adı altında yüzbinlerce kişiye ücretsiz bisiklet dağıtılması,
“Şehrimi Tanıyorum” etkinliği adı altında yüzbinlerce kişiye ücretsiz ulaşım sağlanması,
- Toplu nişan, toplu nikâh, toplu düğün, toplu sünnet törenleri düzenlenmesi ve bu törenlerde altın alınıp hediye edilmesi ve bedelinin bütçeden karşılanması,
- Belde sakinlerinin resmi, dini ve özel günlerinin kutlanması ile sosyal- güncel olayların ilanı ve reklamı için yapılan toplu SMS gönderim bedellerinin belediye bütçesinden ödenmesi
- Kuran kursuna katılan öğrenciler ve kursiyerlere ikram edilmek üzere dondurma alımı,
- Çiftçiye 5 milyon litre mazot dağıtılması,
- Ailelere yaz boyu ücretsiz müze desteği,
- Belediye başkanıyla yapılan rutin haber ve söyleşileri yayınlayan gazete ve dergiden, reklam ve sponsorluk ödemesi adı altında gazete ve dergi satın alınması (binlerce adet),
- Belediye personelinin katılımı için uçak ve helikopter kiralanarak bedelinin bütçeden karşılanması,
- Emeklilere 2. emekli maaşı verilmesi,
- Dernek ve vakıflara nakdi kira yardımı yapılması,
- Siyasi partinin ilçe teşkilatına yemek verilmesi,
- Özel Kalem Müdürlüğü’nde çalışan personel için mağazalardan muhtelif giyim eşyasının satın alınması ve bedellerinin belediye bütçesinden ödenmesi,
- Derneğin düzenlediği yarışmada verilen ödülün belediye bütçesinden karşılanması,
- İlçede bulunan muhtarların eşlerine hediye edilmek üzere şal alınması,
- Yılbaşında belediye personeline dağıtılmak üzere tavuk eti alımı.
Belediyelerin bu tür sıra dışı ama yasal dayanağı bulunmayan harcamalarına ilişkin diğer örneklere bir sonraki yazımızda yer verilecektir.
Sonuç;
Belediyelerin mahalli müşterek nitelikte bulunmayan ve 5393 sayılı Kanun’da sayılmayan harcamalarda bulunması kamu zararı olarak mali yaptırım gerektirdiği gibi bu tür harcamaların belediyenin veya halkın temel ihtiyaçları yerine birilerine kaynak aktarmak amacıyla yapıldığının anlaşılması halinde adli yaptırım da uygulanır.
Bu nedenle, belediyelerin bir harcama yapmadan önce söz konusu harcamanın belediyenin görev ve faaliyet alanında bulunup bulunmadığı konusunu iyice irdelemesinde fayda bulunmaktadır.
KAYNAKÇA:
- Ahmet Arslan; Kamu Harcama Kılavuzu, 6. Baskı, Ankara.
- Ahmet Arslan; Temel Mali Bilgiler, Eylül 2024, Ankara.
