Türkiye bugün yalnızca ekonomik sorunlarla, siyasal kutuplaşmalarla veya küresel krizlerle mücadele etmiyoruz. Asıl mesele, giderek derinleşen bir yönetim zihniyeti ve kamu ahlakı krizidir. Son dönemde özellikle yerel yönetimlerde gündeme gelen usulsüzlük iddiaları, ölçüsüz harcamalar, kamu vicdanını rahatsız eden lüks yaşam biçimleri, keyfi kaynak dağıtım mekanizmaları ve belediyelerin asli görevlerinden uzaklaşmasına yönelik tartışmalar; aslında çok daha büyük yapısal bir sorunun yansımasıdır. Çünkü mesele yalnızca bazı kişilerin yanlışları değil, yerel yönetim sisteminin görev, yetki, finansal öncelik ve denetim mekanizmalarının yeterince kurallı hale getirilememiş olmasıdır.
Belediyecilik; sınırsız harcama özgürlüğü değil, kurallı kamu yönetimidir. Belediyeler, halkın vergileriyle oluşan kaynakları kişisel konfor alanlarına, siyasi sadakat ağlarına, ölçüsüz temsil giderlerine veya kamu vicdanını rahatsız eden keyfi faaliyetlere yönlendirmek için değil; şehirlerin altyapısını geliştirmek, ulaşımı iyileştirmek, deprem dirençli kentler oluşturmak, çevreyi korumak, sosyal hizmetleri düzenlemek ve geleceğin şehirlerini planlamak için vardır. Ne var ki son dönemde bazı yerel yönetimlerde ortaya çıkan tablo, bu asli fonksiyonlardan ciddi biçimde uzaklaşılabildiğini göstermektedir.
Yerel yönetim modeli yapısal sorun taşıyor
Bugün toplumun önemli bir kesimi haklı olarak şu soruları sormaktadır: Belediyelerin milyarlarca liralık bütçeleri hangi önceliklere göre kullanılmaktadır? Deprem hazırlığı, altyapı, ulaşım ve çevre gibi zorunlu hizmetler neden hâlâ birçok şehirde yetersizdir? Kamu kaynakları neden çoğu zaman gösterişe, reklama, organizasyonlara ve görünürlük oluşturmaya yönelik alanlara kaymaktadır? Belediye şirketleri neden şeffaf ve profesyonel yapılar haline getirilememektedir? Teknik liyakat neden siyasi sadakatin gerisinde kalmaktadır?
Bu soruların cevabı yalnızca kişilerde değil, sistemdedir. Çünkü Türkiye’de yerel yönetim modeli uzun yıllardır önemli bir yapısal sorun taşımaktadır. Belediyelerin görev tanımları ile finansal harcama öncelikleri arasındaki ilişki yeterince kurallı, performans esaslı ve denetlenebilir hale getirilememiştir. Bu nedenle birçok belediyede temsil ve ağırlama giderleri, reklam ve tanıtım bütçeleri, organizasyon harcamaları, danışmanlık mekanizmaları ve iştirak şirketleri; çoğu zaman şehirlerin altyapı, deprem hazırlığı, teknik dönüşüm ve üretim odaklı yatırım ihtiyaçlarının önüne geçebilmektedir.
Belediye şirketleri de yeniden yapılandırılmalı
Daha da önemlisi, bu kontrolsüz yapı zamanla belediye bürokrasisini de baskı altına almaktadır. Teknik personel, mühendisler, mali uzmanlar ve bürokratlar; çoğu zaman siyasal beklentiler ile hukuki sorumluluk arasında sıkışmaktadır. Böylece yalnızca siyaset kurumu değil, kurumsal yapı da yıpranmaktadır. Oysa modern kamu yönetiminin temel ilkesi açıktır: Önce zorunlu hizmetler, sonra sosyal destek, en son temsil ve görünürlük harcamaları gelir. Türkiye’de artık yerel yönetim bütçeleri için açık ve bağlayıcı bir harcama öncelik hiyerarşisi oluşturulmalıdır. Deprem güvenliği, altyapı, su yönetimi, ulaşım, çevre koruma, enerji verimliliği, kentsel dönüşüm, dijital altyapı ve afet hazırlığı gibi alanlara ayrılması gereken asgari yatırım oranları yasal çerçeveye bağlanmalıdır. Bir belediye, zorunlu altyapı ve güvenlik yatırımlarını tamamlamadan ölçüsüz temsil ve organizasyon harcamaları yapamamalıdır.
Aynı şekilde belediye şirketleri de yeniden yapılandırılmalıdır. Bugün birçok belediye iştiraki; profesyonel yönetimden uzak, performans kriterleri belirsiz, siyasi kadrolaşmaya açık ve finansal denetimi yetersiz yapılar halinde tartışılmaktadır. Oysa belediye iştirakleri bağımsız denetime açık, profesyonel yönetilen, performans esaslı çalışan ve şeffaf raporlama yapan kurumlar haline getirilmelidir. Bunun yanında belediyelerde görev ve iş bölümü de net biçimde tanımlanmalıdır. Bugün birçok belediyede yetki karmaşası, kurumsal belirsizlik, siyasi müdahaleler ve teknik süreçlere yönelik aşırı yönetsel baskılar kurumsal verimliliği düşürmektedir. Modern belediyecilikte siyasi yönetim strateji belirlemeli, teknik kadrolar uygulamayı yürütmeli, bağımsız denetim mekanizmaları süreci izlemeli ve kamuoyu tüm harcamaları şeffaf biçimde görebilmelidir. Aksi halde belediyeler şehir yöneten kurumsal yapılar olmaktan çıkıp günübirlik siyasi güç alanlarına dönüşmektedir.
Sorunun yalnızca yerel yönetimlerle sınırlı olmadığını da açıkça görmek gerekir. Merkezi yönetimde de kamu harcamaları, bürokratik yapı, danışmanlık mekanizmaları, temsil giderleri ve kaynak kullanım öncelikleri konusunda benzer tartışmalar yaşanmaktadır. Bu nedenle mesele yalnızca bir parti meselesi değildir. Mesele, Türkiye’nin kamu yönetimi anlayışını yeniden yapılandırma zorunluluğudur.
Atatürk dönemindeki devlet anlayışının temelinde disiplinli kamu yönetimi, üretim ekonomisi, teknik liyakat, kurumsal planlama ve kalkınma hedefi vardı. O günün şartlarında demiryolları, sanayi tesisleri, enerji yatırımları, madencilik faaliyetleri ve teknik eğitim ne anlam taşıyorsa; bugün de yapay zekâ, enerji güvenliği, kritik mineraller, veri ekonomisi, endüstri 4.0, dijital dönüşüm ve yüksek teknoloji üretimi aynı stratejik öneme sahiptir. Dünya artık yalnızca siyasi sloganlarla değil; teknoloji, üretim kapasitesi, enerji hakimiyeti ve bilimsel insan gücü üzerinden şekillenmektedir. Böyle bir çağda kamu kaynaklarını büyük ölçüde tüketim, görünürlük ve siyasi alan koruma refleksiyle kullanmak yalnızca ekonomik değil, stratejik bir risk oluşturmaktadır.
Türkiye artık yeni bir kamu yönetimi ve yerel yönetim reformuna ihtiyaç duymaktadır. Bu reformun temelinde şeffaflık, liyakat, finansal disiplin ve görev önceliği ilkeleri yer almalıdır. Belediye bütçelerinde altyapı, deprem, ulaşım, çevre ve afet hazırlığı gibi zorunlu alanlara ayrılacak minimum yatırım oranları yasal güvence altına alınmalıdır. Tüm belediye harcamaları kamuoyunun doğrudan görebileceği dijital sistemlerde yayımlanmalıdır. Belediye iştirakleri bağımsız denetime açılmalı, performans kriterleriyle yönetilmeli ve siyasi kadrolaşmadan arındırılmalıdır. Teknik alanlarda uzmanlık esas alınmalı, mühendislikten mali yönetime kadar tüm kritik süreçlerde liyakat temel ölçüt haline getirilmelidir. Hem merkezi yönetimde hem büyükşehirlerde bağımsız etik ve kamu ahlakı kurulları oluşturulmalıdır.
Gerçek sosyal belediyecilik insanları yardıma bağımlı hale getirmek değil, onları üretime ve nitelikli yaşama taşımaktır. Bu nedenle belediyeler yalnızca tüketim merkezleri değil; teknoloji, mesleki eğitim, afet yönetimi, enerji verimliliği ve genç girişimciliği destekleyen üretim merkezleri haline dönüşmelidir.
Belediyeler seçim kazanan kadroların sınırsız tasarruf alanı değildir
Sonuç olarak Türkiye’nin ihtiyacı daha fazla slogan değil, daha fazla kurumsal akıldır. Kamu kaynağı ganimet değildir. Belediyeler seçim kazanan kadroların sınırsız tasarruf alanı değildir. Makam; kişisel konfor, gösteriş veya siyasi sadakat üretme aracı değil, ağır bir emanettir. Bugün yaşanan tartışmalar aslında Türkiye’ye önemli bir fırsat da sunmaktadır: Merkezi veya yerel iktidarda olsun, kuralsız, keyfi ve kişiselleşmiş yönetim anlayışından; şeffaf, liyakat esaslı, görev tanımları netleşmiş ve finansal öncelikleri belirlenmiş yeni bir kamu yönetimi modeline geçiş fırsatı…
Çünkü mesele artık yalnızca belediye meselesi değildir. Mesele, Türkiye’nin nasıl bir yönetim ve medeniyet anlayışıyla geleceğe yürüyeceği meselesidir.
