Kafkasya’da barış havası giderek daha fazla hakim oluyor. Bakü’de Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile Ermenistan Başbakanı Paşinyan’ın yakın zamanda barış anlaşmasını “resmen paraflayacakları” konuşuluyor.
Ancak paraf ayrı, resmi imza ayrı ve Bakü’nün resmi imza için şartları var.
Ermenistan Anayasası değişmeli
Ermenistan Anayasası’nda 1990 tarihli Bağımsızlık Bildirgesi’ne atıf var. Azerbaycan, bildirgede Dağlık Karabağ’dan “Ermeni toprağı” gibi bahsedilmesinden, Türkiye ise “Doğu Ermenistan” ifadesinden rahatsız. Bakü’de, Ermenistan Başbakanı Paşinyan’ın “Bizim toprak talebimiz yok” demesi yeterli görülmüyor. Azerbaycan hukuki güvence istiyor.
Bakü’deki beklenti, Ermenistan’da Haziran 2026’daki genel seçimler sırasında seçim sandığının yanına bir de referandum sandığı konulup Anayasa değişikliği ile bu güvencenin verilmesi.
Minsk grubu lağvedilmeli
Azerbaycan’ın ikinci şartı, AGİT bünyesinde Dağlık Karabağ sorununu çözmek için kurulmuş olan “Minsk grubunun” resmen lağvedilmesi. Grubun lağvedilmesinin, Karabağ’ın haklı sahibi olan Azerbaycan’a geçtiğinin uluslararası alanda da kabulü anlamına geleceği, bunun da Ermenilerin “yeni maceralara atılmalarını engelleyeceği” hesaplanıyor.
Üçüncü şart, her iki ülke vatandaşlarının uluslararası mahkemelere Karabağ merkezli açtıkları davaları geri çekmeleri.
Çetrefilli Zengezur meselesi
Dördüncü şart ise Nahçıvan’ın Azerbaycan’ın geri kalan bölümüne kara ve demiryolları ile bağlanması.
Nahçıvan ile Azerbaycan’ın diğer toprakları arasında halen Ermenistan kontrolündeki Zengezur bulunuyor. Buradan açılan bir ulaşım koridoru ile Azerbaycan vatandaşlarının ülkenin iki yakası arasında serbestçe seyahat edip ticaret yapabilmesi Bakü yönetiminin en büyük şartı.
Ancak koridorun kurulması önünde üçüncü ülkeleri de meseleye dahil eden hukuki sorunlar var; Ermenistan dış sınırlarının ve demiryolu hatlarının Rusya kontrolünde olması bunlardan biri. Bir diğeri Zengezur’da alternatif yolun İran’dan geçmesi ve Tahran yönetiminin buradan kazandığı ciddi gümrük gelirini kaybetmek istememesi.
ABD’nin Zengezur’da çözüm önerisi koridorun işletmesinin Amerikalı firmalara verilip, bunu “hukuki” bir meseleden “ticari” bir konuya dönüştürmek.
Ancak Azerbaycan “Amerikan formülüne” sıcak değil. ABD’nin devreye gireceği herhangi bir çözümün, uluslararası bir ticaret hattı da olacak Zengezur’u uluslararası siyasete malzeme yapma ihtimali. Bakü yönetimi, Washington’ın İran, Rusya ya da Çin’i Zengezur’u kullanmaktan mahrum bırakabileceğinden, bunun da ciddi bir istikrarsızlık kaynağı olacağından endişe ediyor.
Türkiye-Ermenistan sınırı ne zaman açılır?
Ankara’nın Ermenistan’a yaklaşımı, Bakü’nünkinden daha esnek. Türk hükümeti, Paşinyan yönetiminin Kafkasya’da kalıcı barış için büyük bir şans olduğuna, bunun heba edilmemesi gerektiğine inanıyor. Bu çerçevede Ankara’nın Erivan’a bir “jest” yapabileceği, Ermenistan’a Anayasası’nda değişiklik olmadan da sınırı Haziran 2026’dan önce açabileceği dillendiriliyor.
Türkiye halen Ukrayna ile meşgul olan Rusya’nın o meseleyi kapatıp, yüzünü doğuya, Kafkasya’ya dönmeden Azerbaycan-Ermenistan barışının kalıcı hale getirilmesini istiyor. Ancak Erdoğan’ın Aliyev’i hâlâ ikna edememiş olduğu da Paşinyan’ın eli rahatlatılmazsa, Kafkasya’daki barışın tehlikeye girebileceği de bir gerçek.
Zor denklem, zor dengeler...
