Akşam, bir okur elindeki romanda güzel bir cümleye rastlıyor. Aklına bir dostu geliyor. Tam onun seveceği türden bir cümle. Telefonuyla sayfanın fotoğrafını çekip gönderiyor. Mesaj kutusunu kapatırken kız kardeşinin öğleden sonra sorduğu soru gözüne ilişiyor. Yarın annelerini doktora hangisi götürecekti? Takvimine bakıp cevap yazıyor. O sırada dostundan da bir mesaj geliyor. “Hangi kitap bu?” Kapağın da fotoğrafını çekiyor. Birkaç dakika sonra yeniden koltuğuna yerleştiğinde kitap elinde, az önce okuduğu paragraf gözünün önünde. Yine de bir sayfa geri dönüyor. O cümleyi kimin söylediğini hatırlıyor da karşısındakinin niçin sustuğunu çıkaramıyor.
Bu sahnede beni düşündüren, okurun telefonu eline almasına yol açan şey. Okuduğundan öyle hoşlanmış ki sevdiği biri de aynı tadı alsın istemiş. Ardından kız kardeşinin ertesi gününü planlamasına yardım etmiş. Hangisini gereksiz sayabilirsiniz? Üstelik bütün bunlar topu topu birkaç dakika sürmüş. Gelgelelim romanın içinde de o sırada iki kişi konuşuyordu. Okur onların yanına döndüğünde aralarında geçen son sözü bir daha işitmeye ihtiyaç duyuyor.
Okumaya ayırdığımız zamanın ne kadarını gerçekten okuyarak geçiriyoruz diye düşünürken aklımı kurcalayan bu. Akşam kendimize yarım saat ayırabiliyoruz belki. O yarım saatin beş dakikasını başka işlere verdiğimizde geriye kalan yirmi beş dakikayı kaldığımız yerden kullanabileceğimizi sanıyoruz. Oysa bir randevu saatini kararlaştırıp yarım kalmış bir roman sohbetine dönmek, bileğimizdeki saatin gösterdiğinden biraz daha uzun sürebiliyor. Kitabı yeniden elimize aldığımızda aklımızın bir ucu hâlâ yarının randevusunda.
Bir romanın saatine alışmak
Her kitabın kendine göre bir saati var. Kimi romancı ilk sayfada kolunuza girer, sizi peşinden sürükler. Kimi önce bir evin odalarını dolaştırır, sofraya kimlerin hangi sırayla oturduğunu anlatır. Evin en küçük kızının yemek boyunca niçin hiç konuşmadığını ilk bölümde merak bile etmeyebilirsiniz. Elli sayfa sonra, ailede herkesin susmayı tercih ettiği bir mesele açıldığında, sözü birden o kız alır. O zaman dönüp ilk sofrayı hatırlarsınız. Bir ayrıntıyı ileride ne işe yarayacağını bilmeden bir süre yanında taşımak da edebiyatta okurun payına düşen zevklerden biri olsa gerek.
Gazete okurken gözümüzün başka hünerleri devreye girer. Sayfaya şöyle bir bakar, hangi haberin devamını içeride arayacağımıza, hangi köşeyi kahveden sonraya bırakacağımıza karar veririz. Yıllarını gazete sayfaları arasında geçirmiş biri olarak bu gezintinin de tadını bilirim. Bazen aradığınız haberin hemen yanındaki küçücük bir başlık sizi hiç hesapta olmayan bir yazıya götürür. Bir gazeteyi elinize almanın keyfi biraz da buradan gelir.
Telefon ekranında ise gazetenin son sayfasına bir türlü varamıyoruz. Bir söyleşinin altında aynı yazarla daha önce yapılmış bir başka söyleşi, onun altında sözünü ettiği kitabın tanıtımı, derken bir okurun yorumu… Hepsi de ilgimizi çekebilir. Fakat gün boyunca neye göz atacağına, neyi geçeceğine karar veren okur, akşam kitabını açtığında da bir süre bu alışkanlığı sürdürüyor. Yazar daha o aileyi sofraya yerleştirirken okurun gözü çoktan bir sonraki paragrafa kaymış oluyor. İçinden “Peki, ne olacak?” diye soruyor insan. Belki de o bölümde olup biten en önemli şey o kızın susmasıydı.
Sonra okurum
Eskiden de başucunda okunmayı bekleyen kitaplar birikirdi. Aralarına bir gazete kesiği, bir dostun dergiden koparıp verdiği söyleşi girerdi. Kitabı kaldırırken o kesik yere düşer, insan eğilip alırken ilk birkaç satırına takılır, aylar önce sakladığı yazıyı hiç ummadığı bir öğleden sonra okurdu. Bir de sayfaların arasına koyup kuruttuğumuz yapraklar, çiçekler vardı. Yıllar sonra kitabı açınca karşımıza çıkan bir yaprak, onu hangi sonbahar günü, kiminle yürürken yerden aldığımızı hatırlatırdı. Kâğıdın böyle hoş tesadüfleri vardı. Şimdi okumak istediğimiz bir yazıyı telefonda saklamak çok daha kolay. Ne var ki onunla yeniden karşılaşmak için çoğu zaman önce nereye kaydettiğimizi hatırlamamız gerekiyor.
Bir de “Onu okudum mu?” tereddüdü var. Başlık tanıdık, yazarın fotoğrafı tanıdık, hatta söyleşiden alınıp paylaşılan o cümleyi de hatırlıyoruz. Bir dost meclisinde söz o yazıdan açılınca fark ediyoruz ki yazarın hangi soruya bu cevabı verdiğini bilmiyoruz. Belki söyleşiyi sonuna kadar okuduk da unuttuk. Belki yalnızca o birkaç satır çıktı üç ayrı yerde karşımıza. Eskiden de okuduklarımızı unuturduk elbette. Bugünün tuhaflığı, bazen bir metni okuyup okumadığımızdan bile emin olamayışımızda.
Bunu en iyi kitaplar etrafında dönen konuşmalarda görüyoruz. Daha kapağını açmadığımız bir roman hakkında epeyce şey biliyoruz. Yazarının hangi çocukluk anısından yola çıktığını dinlemiş, kahramanının adını öğrenmiş, ilk baskı kapağının hikâyesini bir yerde okumuşuz. Kitap sonunda elimize geçtiğinde ilk sayfalarda tanıdık birini arar gibi oluyoruz. Oysa bir romanla baş başa kalmanın en güzel taraflarından biri, yüzüncü sayfada karşımıza kimin çıkacağını henüz kimsenin bize söylememiş olmasıdır.
Okurken dalıp gitmenin de bir yeri var
Ekrandan nice güzel metin okudum. Eski bir derginin taranmış sayfalarını büyütüp yıllardır rastlamadığım bir imzayı yeniden görmek, gazeteciliğe başladığım yıllarda kolay kolay hayal edemeyeceğim bir imkândı. Üstelik ekran bazen metinde biraz daha kalmaya da yardım ediyor. Eski bir kelimenin anlamını hemen öğrenebiliyor, silik bir fotoğraftaki tabelayı büyütüp okuyabiliyorsunuz. Bana kalırsa asıl soru, okuduğumuz şeyin bizi nereye götürdüğü. Bir romandaki mutfak pekâlâ çocukluğunuzun mutfağını getirebilir gözünüzün önüne. Yazar, tencerenin kapağını kaldıran kadının elini önlüğüne silişini anlatmıştır. Siz o hareketten annenizi hatırlarsınız. Bir süre sayfada ilerlemez, belki kitabı dizinize indirirsiniz. Dışarıdan bakan biri okumaya ara verdiğinizi sanabilir. Oysa o birkaç dakikayı da okuma süresine katmak isterim. Yazarın size bıraktığı bir ayrıntı sizin hayatınızda bir karşılık bulmuştur. Kitaba döndüğünüzde o kadını biraz daha yakından tanırsınız.
Telefon bir teslimat saatini bildirdiğinde de kitabı dizinize indirirsiniz. Bu kez kapı zilini kollayarak sürdürürsünüz okumayı. İki durumda da gözünüz sayfadan aynı süre ayrılmış olabilir. Biri okumanın içinden doğuyor, öteki okumayı dışarıdan kesiyor. Okumaya ayırdığımız dakikaları saymakla yetindiğimizde annenizin mutfağında geçirdiğiniz zamanla kargo beklerken geçirdiğiniz zaman arasındaki o büyük fark gözden kaçar.
Okurun aklında kalan
Yıllar boyunca kitap fuarlarında, söyleşilerde en çok hoşuma giden anlardan biri, bir okurun yıllar önce okuduğu kitaptan söz ederken birden duraklamasıdır. Kahramanın adını çıkaramaz, kitabın adından da pek emin değildir. Ama bir sahneyi öyle anlatır ki o sayfaları dün kapatmış sanırsınız. Hele bir de “Ben o kitabı okurken…” diye devam ederse sohbetin asıl güzel yerine gelmişsinizdir. Çünkü birazdan size kitabı kimden aldığını, hangi evde okuduğunu, hayatının o günlerinde bir roman kişisine niçin o kadar yakınlık duyduğunu anlatacaktır. Edebiyatın bir insanın hayatında tuttuğu yer bazen en iyi böyle küçük bir duraklamada görünür.
Dijital yorgunluğun okura ödettiği bedeli de en çok burada hissediyorum. Akşam bir romana ayırdığı yarım saatin sonunda kitabı sevmediğine karar veren birini düşünün. Belki haklıdır, her kitap her okura seslenmez. Ama belki de yazarla baş başa kalabildiği en uzun süre, telefonuna iki kez bakışı arasında geçen birkaç dakikadır. Birkaç gün sonra bir tren yolculuğunda aynı kitabı açar, bu kez ineceği istasyonu kaçıracak kadar kendini hikâyeye kaptırır. Hepimizin hayatında vaktiyle yarım bırakıp yıllar sonra severek okuduğu bir kitap vardır. Bazen o iki okuma arasında yıllar geçmesi de gerekmiyor. Biraz daha sakin bir akşam yetiyor.
Yazının başındaki okurun dostuna gönderdiği cümleyi merak ediyorum doğrusu. Belki dostu ertesi gün gidip kitabı alır. Birkaç hafta sonra bir kahve masasında buluştuklarında söz romandaki o ilk sofraya gelir. “Ben kızın o akşam niye sustuğunu çok sonra anladım,” der biri. Öteki şaşırır. “Öyle mi? Ben orayı büsbütün başka türlü okudum.” Çantadan kitap çıkar, sayfalar çevrilir. Bu kez ikisi de aynı şeyi merak eder. O akşam sofrada ne olmuştu?
Bazı kitaplar, dönüp yeniden baktıkça yer eder insanın hayatında.
