Dünya bugün yeniden büyük bir dönüşümün içinden geçiyor. İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası düzen sorgulanıyor. Büyük güçler arasındaki rekabet giderek sertleşiyor. Küresel ticaretin kuralları değişiyor, ülkeler ekonomik güvenliklerini yeniden tanımlıyor. Serbest ticaretin yerini korumacılık, verimlilik arayışının yerini stratejik bağımlılıkları azaltma çabası alıyor. Teknoloji, enerji, gıda ve savunma sanayisi artık yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda jeopolitik güç unsurları olarak değerlendiriliyor.
Dünya, yaklaşık bir asır önce de benzer bir arayışın içindeydi. İmparatorluklar dağılmış, yeni devletler kurulmuş, ekonomik ve siyasi dengeler yeniden şekilleniyordu. İşte böyle bir dönemde Mustafa Kemal Atatürk, yalnızca bağımsız bir ülke kurmakla yetinmedi. Kurduğu ülkenin dünya düzeni içerisinde nasıl bir ekonomik ve siyasi konuma sahip olması gerektiğine ilişkin de bir vizyon ortaya koydu.
Bugün 10 Kasım vesilesiyle Atatürk’ü rahmet ve özlemle anarken, size pek de bilinmeyen bir konuşmasından kısaca bazı kesitler sunacağım. 1 Kasım 1938 günü, yani vefatından dokuz gün önce, sağlığı müsaade etmediği için törene katılamayan Atatürk’ün, TBMM açılış konuşmasını Başbakan Celal Bayar kürsüden okumuştu. Konuşma, önceki yıl yapılan ve izleyen yıl yapılması planlanan icraatları özetliyor…
“Sayın Milletvekilleri,
Devletin ekonomik alandaki yapıcı ve yaptırıcı kudret ve ilkesinin tarım işlerimizi de kapsaması yolunda bir örnek olmak üzere tüzelkişiliğe sahip “Ziraat İşletmeleri Kurumu” oluşturulmuştur.
Küçük esnafa ve küçük sanayi erbabına muhtaç oldukları kredileri sağlamak üzere Halk Bankası ve Halk Sandıkları kurulmuştur. Kredinin normal şartlar altında ucuzlatılmasının ekonomik alandaki önemli etkisi bilinmektedir. Büyük Millet Meclisinin kabul buyurduğu yasayla faiz hadlerinin indirilmesini mutlulukla karşılarım.
Büyük Millet Meclisi Denizbank’ı kurmakla çok isabetli bir harekette bulunmuştur. Birinci beş yıllık sanayi planımız başarıyla bitmek üzeredir. Buna ek olarak üç yıllık bir maden işletme programı düzenlenmiş ve uygulanmasına başlanmıştır.
Geçide açılan büyük köprülerin bu yıl 115’e eriştiğini, kayıt ve sayılarının gereksinimle orantılı olarak hızla çoğaltılmasını dilerim.
İstanbul’dan başlayan Avrupa turistik asfalt yolunun birinci kısmı tamamlanmıştır ve son kısımlarının inşaatına devam edilmektedir.
Memleketin genel su siyasetinin büyük önemi üzerinde durmaktayız. Geçen devrede kabul buyurduğunuz bir yasayla Adana ovasının sulama işlerine hız verilmiş olmasını mutlulukla karşılıyorum.
Memlekette ulaşım hacmi artmaktadır. Çeşitli malların sevkini kolaylıkla sağlamak için yeni nakliye araçları sipariş edilmiş ve 3 numaralı programda da bu hususa ayrıca yer verilmiştir.
Geçen yıl Divriği’ye ulaştığını gördüğümüz demiryolunun bu yıl Erzincan’a vardığını ve önümüzdeki yıl içinde de Erzurum şehrine ulaşacağını kıvançla müjdelerim.
Maliyemiz denk bütçe, sağlam ödeme, vergi sistemlerini mükellef lehine iyileştirme ve hafifletme ve ulusal paranın istikrarını koruma ilkelerini tam bir sadakat ve başarıyla izlemekte ve uygulamaktadır. Halkın ve çiftçinin vergi yükünü hafifletmek yolunda öteden beri güdülen prensibin imkân ölçüsünde uygulanmasına bu yıl da devam edilmiştir.
Ekonomik sahadaki gelişmeyle orantılı olarak daima bütçe tahminlerini aşan devlet gelirlerinin devamlı artışı, bir yandan vergi hafifletmelerini belirli bir program dairesinde gerçekleştirmeye, öte yandan çeşitli alanlarda verimli işlere ve ulusal savunma hizmetlerine daha çok pay ayırmaya imkân vermektedir.
Geçen yıl büyük Kamutayın kabul buyurduğu ödenek üzerine bir genel silâhlanma programı yapılmıştır. Tatbikatı ilerlemektedir. Deniz Kuvvetlerimizin kuvvetlendirilmesi için lüzumlu olan harp gemilerimizin küçük bir kısmı sipariş edilmiştir. Büyük bir kısmı da sipariş edilmek üzeredir. Bu arada var olan gemilerimizin daha mükemmel bir hale konulması için tertibat alınmaktadır. Bu yıl Gölcük harp tersanemizin yapımına başlanacaktır. Hava programımız önemle uygulanmaktadır.
Dış siyasetimizin son yıl içindeki gelişmesi geçen yıl ana vasıflarını çizmiş olduğum esaslar çerçevesinde cereyan etmiştir. Son aylar zarfında barış, çetin bir sınav geçirdi. Şimdi uzun sürmesini ancak daha bir süre sonra anlayabileceğimiz yeni bir sükûn devresi içindeyiz.
Barış, ulusları refah ve mutluluğa eriştiren en iyi yoldur. Fakat bu kavram, bir defa ele geçirilince sürekli bir dikkat ve özen ve her milletin ayrı ayrı hazırlığını ister.
Memleketimizi her gün daha çok kuvvetlendirmek, her alanda her türlü ihtimallere karsı koyabilecek bir halde bulundurmak ve dünya olaylarının bütün evrelerini büyük bir uyanıklıkla izlemek barışsever siyasetimizin dayandığı esasların başlıcasıdır.”
Atatürk’ün ekonomi ve dünya siyasetine bakışında, aradan geçen yaklaşık bir asra rağmen güncelliğini koruyan önemli dersler bulunuyor. Bunlardan biri, ekonomik düşüncesinin merkezinde yatan “bağımsızlık”. Atatürk, siyasi bağımsızlığın ancak ekonomik güçle kalıcı hale gelebileceğinin farkındaydı. Bir ülkenin kendi kararlarını verebilmesi için üretim kapasitesine, mali güce, yetişmiş insan kaynağına ve ekonomik kaynaklarını yönetebilme kabiliyetine sahip olması gerektiğini düşünüyordu.
Onun felsefesi, belirli bir ekonomik modeli değişmez bir reçete olarak benimsemek değil, ülkenin ihtiyaçlarına göre politika geliştirebilmekti. Ekonomik yaklaşımının dikkat çekici yönlerinden biri de buydu.
Bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu ekonomik meseleleri düşünürken bu perspektifin üzerinde durmak gerekiyor. Ekonomik bağımsızlık artık yalnızca bir ülkenin kendi fabrikalarında üretim yapabilmesi anlamına gelmiyor. Yüksek teknoloji geliştirebilmek, kritik hammaddelere erişebilmek, enerji güvenliğini sağlamak, finansmana ulaşabilmek ve küresel değer zincirlerinde güçlü bir konum elde etmek de ekonomik bağımsızlığın parçaları haline geldi.
Bir başka ifadeyle, yaklaşık yüz yıl önce sanayileşmek ne kadar stratejik bir mesele idiyse, bugün teknoloji üretmek ve teknolojik rekabet gücünü artırmak da o kadar stratejik bir mesele.
Dünya, yeniden büyük güç rekabetinin ortasında. ABD ile Çin arasındaki ekonomik ve teknolojik mücadele, Avrupa’nın değişen güvenlik ve sanayi politikaları, Orta Doğu’daki çatışmalar, enerji koridorları ve küresel ticaretin yeniden şekillenmesi ülkelerin dış politika tercihlerini doğrudan etkiliyor.
Türkiye gibi coğrafi konumu, üretim kapasitesi ve bölgesel ilişkileri itibarıyla önemli avantajlara sahip bir ülke için bu gelişmeler hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Böyle bir ortamda Türkiye’nin yapması gereken, küresel gelişmeleri doğru okumak, farklı ülkelerle ekonomik ilişkilerini geliştirmek ve uluslararası sistemde kendi ağırlığını artırmak.
Atatürk’ün kalkınma vizyonunun bir diğer önemli unsuru ise bilim ve eğitimdi. Çünkü ekonomik gelişmenin yalnızca sermaye birikimiyle veya fiziki yatırımlarla sağlanamayacağını biliyordu. Nitelikli insan kaynağı, bilimsel düşünce ve teknolojik ilerleme olmadan kalıcı kalkınmanın mümkün olmadığının farkındaydı.
Bugün yapay zekâdan biyoteknolojiye, savunma sanayisinden enerji teknolojilerine kadar pek çok alanda yaşanan gelişmeler bu yaklaşımın önemini bir kez daha ortaya koyuyor. Ülkeler arasındaki rekabet artık yalnızca ne kadar ürettikleriyle değil, ne kadar bilgi ürettikleriyle, teknolojiyi ne ölçüde geliştirebildikleriyle ve yetişmiş insanlarını ne kadar verimli değerlendirebildikleriyle ölçülüyor.
Türkiye’nin önündeki temel meselelerden biri de burada yatıyor. Üretim kapasitemizi artırmak kadar üretimin niteliğini yükseltmek, sanayimizi teknoloji yoğun alanlara taşımak ve bilimsel gelişmeyi ekonomik kalkınmanın merkezine yerleştirmek zorundayız. İşte bu yüzden sanayi sektörlerimizde bir yeniden yapılanmaya şiddetle ve acilen ihtiyaç var.
