İlk işareti Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek 3 Mart’ta sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda “Jeopolitik gelişmeler kaynaklı artan petrol fiyatlarının enflasyon etkisini sınırlandırmak üzere çalışıyoruz” diyerek vermişti. Kastedilenin ne olduğu belliydi, akaryakıta gelmesi kaçınılmaz olan yüklü zamların aşağı çekilebilmesini ya da tümüyle engellenmesini sağlayacak şekilde vergi önlemi alınacaktı. Yani eşel mobil uygulaması devreye sokulacaktı. Bakanlık yetkilileri de bu konu üzerinde çalışıldığını ve atılacak adımın ne büyüklükte bir vergi kaybına yol açacağının belirlenmesinden sonra nihai kararın verileceğini dile getirmişti.
Sözü edilen çalışmalar tamamlandı ve akaryakıttaki ÖTV’den belli ölçüde feragat edilmesini öngören Cumhurbaşkanlığı kararı Resmi Gazete’nin dünkü sayısında yayımlandı.
ÖTV’nin yüzde 75’i…
Karar, akaryakıta gelecek zamların yüzde 75’inin ÖTV’den karşılanmasını öngörüyor.
Uygulamanın nasıl olacağını vergi uzmanı sevgili dostum Ozan Bingöl’e sordum. Aldığım bilgiyi aktarayım.
Mevcut durumda motorinin litresinden 13,90, benzinin litresinden 14,82 lira maktu ÖTV alınıyor. Bu tutarlar sabit.
Motorin üzerinden bir örnek vereyim. Motorine diyelim 10 lira zam yapılması gerekti. Bu zammın yüzde 75’i olan 7,5 lira ÖTV’den karşılanacak ve pompaya yansıyacak zam 10 lira değil 2,5 lira olacak. Bu durumda motorinin litresinden alınmakta olan ÖTV de 6,40 liraya gerileyecek.
Aradan zaman geçti, savaş daha da kızıştı, petrol fiyatları daha da arttı ya da Türk parası değer yitirdi ve motorine diyelim bu kez 8 lira zam yapma ihtiyacı doğdu. Bu sefer 8 liralık zammın yüzde 75’i olan 6 lira ÖTV’den karşılanacak ve pompaya yansıma 2 lirayla sınırlı olacak. Bir önceki zamda litrede 6,40 liraya düşen ÖTV de, bu kez 6 lira daha eksilecek. Artık motorinin litresindeki ÖTV yalnızca 40 kuruş.
Varsayalım üçüncü bir zam ve o zam 1 lira. Bu zammın yüzde 75’inin, yani 75 kuruşunun ÖTV’den karşılanması gerekiyor ama motorindeki ÖTV artık yalnızca 40 kuruş. Dolayısıyla 1 liralık zammın 40 kuruşu ÖTV’den karşılanacak, 60 kuruş ise pompaya yansıyacak.
Zam 1 lira değil 20 lira olursa bu tutarın yüzde 75'i olan 15 lira tabii ki ÖTV'den karşılanamayacak; çünkü ÖTV olarak yalnızca 40 kuruş kaldı. Dolayısıyla pompaya yansıyacak zam 19,60 lira olacak.
İndirim söz konusu olduğunda…
Ham petrol fiyatlarının gerilemesi ya da başka nedenlerle akaryakıtta indirim yapılması söz konusu olduğunda ise bu sefer indirim tümüyle pompa fiyatına yansıtılmayacak ve ÖTV aşama aşama artırılacak.
Akaryakıtta zam ve indirimi kim yapar?
Yeri gelmişken akaryakıt zamlarının nasıl yapıldığına bir kez daha değinmekte yarar var.
Kamuoyunda çok yaygın olan görüş, akaryakıt zammını hükümetin yaptığı şeklindedir. Oysa akaryakıt zam ya da indirimine normal işleyiş içinde hükümetin hiçbir şekilde etki etmesi söz konusu değildir.
Akaryakıt fiyatları otomatiğe bağlanmış bir formülle hesaplanır. İtalya’nın Cenova kentinde bulunan ürün borsasında oluşan fiyattan hareket edilerek bir maliyet belirlenir. Oluşan maliyete vergiler, rafineri ve bayi kârı eklenir ve pompa fiyatına ulaşılır.
Hükümetin fiyatı yukarı çekmesi ancak şu şekilde olur.
Türk parasının değeri hızlı bir şekilde düşürülür ve bunun sonucunda aynı döviz değerinin TL karşılığı büyür, bu şekilde zam oranı artar.
Ya da hükümetler vergi oranlarını yukarı çeker ve bu da akaryakıt fiyatlarının yükselmesine yol açar.
Hükümetler, dilerlerse yeri geldiğinde ve gerekli gördüklerinde vergiyi azaltmak suretiyle akaryakıtın az zam görmesini ya da görmemesini sağlayabilir. Son eşel mobil uygulaması buna en tipik örnektir.
Zam kendiliğinden oluşur
Akaryakıt fiyatları, biraz önce de belirttiğim gibi bir anlamda belli bir formüle bağlı olarak otomatik olarak oluşur.
Ne rafineri şirketleri kendiliğinden zam yapabilir, ne dağıtım şirketleri, ne de tek tek akaryakıt istasyonları.
Zaman zaman şu eleştiri de dile getirilir:
“Ham petrol fiyatları artmadı, döviz kurunda da çok artış yok ama akaryakıt çok daha fazla zam gördü.”
Bir kere akaryakıt fiyatlarının temel belirleyicisi ham petrol fiyatıysa da, ikinci ve önemli bir belirleyici daha var; Cenova’daki ürün fiyatları.
Cenova’daki borsada motorin fiyatı örneğin kış koşullarının ağır geçmesi yüzünden, örneğin Rusya-Ukrayna savaşının motorin arzına olan olumsuz etkisi yüzünden petrol fiyatından daha hızlı artabilir. Bu yüzden de motorine ham petrol fiyatı ya da kur artışıyla izah edilmesi zor bir zam gelebilir. Ama örneğin motorin arzı çok artmışsa ya da talep düşmüş ve bu da fiyatı aşağı çekmişse elbette tersi de olabilir.
Akaryakıttaki zam oranı genel enflasyondan düşük
TÜİK’in önceki gün açıkladığı şubat verilerine göre yıllık TÜFE artışı yüzde 31,5 düzeyinde. Peki akaryakıttaki yıllık zam oranı daha mı yüksek, yoksa daha mı düşük?
Bu soruya muhtemelen “Daha yüksek” yanıtı verilecektir. Ama öyle değil, tam tersi, yani akaryakıt fiyatları manşet enflasyondan daha az artış kaydetti.
Ay ortalaması itibarıyla benzin geçen yıl şubatta 47,18 liraydı, bu şubatta 57,34 lira, artış yüzde 21,5.
Motorin geçen yıl şubatta 47,35 liraydı, bu yıl 58,65 lira, artış yüzde 23,9.
Otogaz geçen yıl şubatta 26,77 liraydı, bu yıl 29,23 lira, artış yüzde 9,2.
Sorun başka
Daha önce bu köşede birkaç kez değindim, akaryakıtta başka bir sorunumuz var.
Akaryakıt zamları diğer mal ve hizmetlerin bünyesine maliyet olarak anında yansıtılıyor yansıtılmaya da, akaryakıttaki indirimler hiçbir zaman ters yönde etki etmiyor, o maliyetler aşağı çekilmiyor. Akaryakıt zamları hep tek taraflı işliyor ve bu yüzden vatandaş haklı olarak akaryakıtta hep zamları hatırlıyor.
Oysa bakın son on iki ayda benzinde dokuz ay artış, üç ay düşüş yaşandı.
Motorinde ise yedi ay artış, beş ay düşüş var. Toplam oranları da aktardım zaten, zam genel enflasyonun altında.
