Benzin ve motorinde dünden geçerli olmak üzere yapılan rekor indirimlerin haziran enflasyonunu düşük göstermek için bugünlere denk getirildiği iddiası çok yaygın. Öncelikle vurgulamam gerekir, bu iddianın hiçbir karşılığı yok.
Bir kere daha altını çize çize belirteyim...
▶ Akaryakıt fiyatlarını herhangi bir kişi ya da kurum belirlemez.
▶ Aslında akaryakıt fiyatlarını kimse belirlemez.
▶ Akaryakıt fiyatları belli hesaplamalar çerçevesinde otomatik olarak oluşur.
▶ Hükümetlerin fiyatlara etkisi döviz kurunun yükselmesine yol açacak politikalar uygulamakla ve vergi oranlarını yükseltmekle sınırlıdır.
▶ Döviz kuru sabit kaldığı ve vergi oranı değişmediği halde fiyatlar artıyor ya da azalıyorsa bunun nedeni tümüyle yurt dışındaki gelişmelerdir. Bu kısa bilgilendirmeden sonra dönelim yeniden dünkü indirime ve bunun zamanlamasına...
Akaryakıt fiyatları haziran ayının ortasından itibaren niye füze gibi fırlamışsa, son indirim de tümüyle o etkinin ortadan kalmasıyla gerçekleşti.
Hele hele ortada haziran enflasyonunu etkileme gibi bir çaba kesinlikle yok. Olamaz da zaten. Olamaz, çünkü indirimli fiyatlar hesaba dahil edilse matematiğin bir cilvesi olarak haziran ayı ortalama fiyatı çok az da olsa daha yüksek çıkardı.
Bu konuya dün değindim; yazdığımın yanlış olmadığını da vurgulayarak. Ama görüyorum ki indirimli fiyat hesaba dahil edildiğinde ortalamanın nasıl olup da aşağı gitmek yerine yükseldiğini pek iyi anlatamamışım.
İNDİRİMLİ FİYAT NİYE HESAPTA YOK?
Akaryakıttaki indirimli fiyatın TÜFE metodolojisi gereğince aslında hesaplamaya dahil edilmesi gerekiyor. Teoride böyle. Ama pratikte ayın son gününe kadar fiyat derlendiği takdirde TÜFE hesaplamasının bir sonraki ayın 3’ünde yapılan açıklamaya yetişmesinde zorluk yaşandığı için akaryakıttaki günlük fiyat toplama uygulamasının ayın 25 ya da 26’sında kesildiği biliniyor. Dolayısıyla bu ay da çok muhtemeldir ki dün alınan fiyatlarla hesap bir anlamda kapatıldı.
İNDİRİMLİ FİYAT ORTALAMAYI YÜKSELTİYOR
Akaryakıttaki indirimli fiyatın haziran ayı enflasyonuna dahil edilmesi halinde aylık ortalamanın nasıl yükseldiğine ilişkin olarak bu köşede dün verdiğim örneği tabloya dönüştürüp biraz daha sadeleştirdim.
Ama önce şunu söyleyeyim; indirimli fiyatın hesaplamaya girmesi ile girmemesi arasında haziran enflasyonuna gelebilecek etki çok çok küçük. Bu çok önemsiz bir fark ama yanlış anlamaları biraz olsun giderebilmek için bu ayrıntı üzerinde duruyorum.
Süreyi beş gün olarak alalım. Bu beş günü altı ile çarpıp sayıları aylık baza getirmek de tabii ki mümkün ve sonucun değişmeyeceği ortada.
▶ Herhangi bir ürün; ilk iki gündeki fiyatı 4’er lira.
▶ İzleyen iki gündeki fiyat 8’er lira.
▶ Son günde ise ucuzluk var ve fiyat 7 lira.
TÜİK, beş günün tümünü kapsayarak hesaplama yapmak istediğinde biraz önce de belirttiğim gibi açıklama gününe yetişmekte zorlandığı gerekçesiyle hesaplamayı dördüncü günün verisiyle birlikte kesiyor. Tablonun ikinci bölümüne geçelim; dört günün toplamı 24, günlük ortalama da 6 lira.
Varsayalım ayın son gününe kadar gidiliyor, yani beşinci gün de hesaplamaya dahil ediliyor. Bu sefer dördüncü günden beşinci güne geçişte bir ucuzlama olsa da beş günün toplamı 31, beş günün ortalaması da 6,2 lira düzeyinde oluşuyor.
Buradaki önemli nokta şu; indirim yapılmış olmasına rağmen son günün ya da günlerin fiyatı, önceki dönem ortalamasının üstünde. Bu da tüm dönemin ortalamasının artması sonucunu doğuruyor.
Verdiğim örnekteki 4, 8 ve 7 liraları, 4 bin, 8 bin ve 7 bin lira olarak ve aylık tasarrufunuz şeklinde düşünün ve oturup her ay için “Aylık ortalama tasarrufum ne kadar” diye bir hesap yapın, sonucu daha somut ve kolay görebilirsiniz.
GERÇEK FİYATLARA GÖRE DURUM
Bu gerçeğe bir de Ankara’da geçerli olan akaryakıt fiyatları üzerinden ve ay bazında bakalım.
Benzinden örnek vereyim... Ankara’da aynı bayi bazında 1-26 Haziran döneminde benzinin gün ağırlıklı ortalama fiyatı 49,11 lira oldu. (Bu dönemde benzin fiyatı 47,50 ile 52,14 lira arasında değişti.)
Önümüzdeki birkaç günde fiyat değişikliği yaşanmazsa 27-30 Haziran arasındaki ortalama fiyat 49,54 olacak.
27-30 Haziran arasında geçerli olacak 49,54 liralık fiyat, ilk 26 günün ortalamasından yüksek olduğu için aylık ortalama 49,16’ya çıkacak.
Dolayısıyla “İndirim yapıldı, şimdi bunu dikkate alıp haziran enflasyonunu düşük gösterecekler” şeklindeki görüş, matematikle tümüyle çelişen ve doğru olmayan bir görüştür.
